JesajaKapittel 66

+ Undertekst Grunntekst ← Forrige Jeremia →

Så seier Herren: Himmelen er min trone, og jorda er min fotskammel. Kva slags hus kan de byggja for meg, og kvar er staden der eg kan kvila?

כֹּ֚ה אָמַ֣ר יְהוָ֔ה הַשָּׁמַ֣יִם כִּסְאִ֔י וְהָאָ֖רֶץ הֲדֹ֣ם רַגְלָ֑י אֵי־זֶ֥ה בַ֙יִת֙ אֲשֶׁ֣ר תִּבְנוּ־לִ֔י וְאֵי־זֶ֥ה מָק֖וֹם מְנוּחָתִֽי׃ ‬

Alt dette har handa mi laga, slik vart alt dette til, seier Herren. Men den eg ser til, er den som er fattig og nedbøygd i ånda, og som skjelv for mitt ord.

וְאֶת־כָּל־אֵ֙לֶּה֙ יָדִ֣י עָשָׂ֔תָה וַיִּהְי֥וּ כָל־אֵ֖לֶּה נְאֻם־יְהוָ֑ה וְאֶל־זֶ֣ה אַבִּ֔יט אֶל־עָנִי֙ וּנְכֵה־ר֔וּחַ וְחָרֵ֖ד עַל־דְּבָרִֽי׃ ‬

Den som slaktar ein okse, er som ein som slår i hel eit menneske. Den som ofrar eit lam, er som ein som bryt nakken på ein hund. Den som ber fram grødeoffer, er som ein som ofrar svineblod. Den som brenner røykjelse, er som ein som lovpriser ein avgud. Ja, dei har valt sine eigne vegar, og sjela deira har glede i styggedomen sin.

שׁוֹחֵ֨ט הַשּׁ֜וֹר מַכֵּה־אִ֗ישׁ זוֹבֵ֤חַ הַשֶּׂה֙ עֹ֣רֵֽף כֶּ֔לֶב מַעֲלֵ֤ה מִנְחָה֙ דַּם־חֲזִ֔יר מַזְכִּ֥יר לְבֹנָ֖ה מְבָ֣רֵֽךְ אָ֑וֶן גַּם־הֵ֗מָּה בָּֽחֲרוּ֙ בְּדַרְכֵיהֶ֔ם וּבְשִׁקּוּצֵיהֶ֖ם נַפְשָׁ֥ם חָפֵֽצָה׃ ‬

Så vil eg òg velja å gjera dei vondt, og la det dei fryktar, koma over dei. For då eg ropa, svara ingen, då eg tala, høyrde dei ikkje. Dei gjorde det som var vondt i mine auge, og valde det eg ikkje hadde glede i.

גַּם־אֲנִ֞י אֶבְחַ֣ר בְּתַעֲלֻלֵיהֶ֗ם וּמְגֽוּרֹתָם֙ אָבִ֣יא לָהֶ֔ם יַ֤עַן קָרָ֙אתִי֙ וְאֵ֣ין עוֹנֶ֔ה דִּבַּ֖רְתִּי וְלֹ֣א שָׁמֵ֑עוּ וַיַּעֲשׂ֤וּ הָרַע֙ בְּעֵינַ֔י וּבַאֲשֶׁ֥ר לֹֽא־חָפַ֖צְתִּי בָּחָֽרוּ׃ ס ‬

Høyr Herrens ord, de som skjelv for hans ord! Brørne dykkar som hatar dykk og støyter dykk ut for mitt namn skuld, har sagt: «Lat Herren visa sin herlegdom, så vi kan sjå gleda dykkar!» Men det er dei som skal bli til skamme.

שִׁמְעוּ֙ דְּבַר־יְהוָ֔ה הַחֲרֵדִ֖ים אֶל־דְּבָר֑וֹ אָמְרוּ֩ אֲחֵיכֶ֨ם שֹׂנְאֵיכֶ֜ם מְנַדֵּיכֶ֗ם לְמַ֤עַן שְׁמִי֙ יִכְבַּ֣ד יְהוָ֔ה וְנִרְאֶ֥ה בְשִׂמְחַתְכֶ֖ם וְהֵ֥ם יֵבֹֽשׁוּ׃ ‬

Høyr! Det er eit brak frå byen, eit bulder frå tempelet! Det er lyden av Herren som gjev fiendane sine att det dei fortener.

ק֤וֹל שָׁאוֹן֙ מֵעִ֔יר ק֖וֹל מֵֽהֵיכָ֑ל ק֣וֹל יְהוָ֔ה מְשַׁלֵּ֥ם גְּמ֖וּל לְאֹיְבָֽיו׃ ‬

Før ho fekk rier, fødde ho. Før smertene kom over henne, fødde ho ein gut.

בְּטֶ֥רֶם תָּחִ֖יל יָלָ֑דָה בְּטֶ֨רֶם יָב֥וֹא חֵ֛בֶל לָ֖הּ וְהִמְלִ֥יטָה זָכָֽר׃ ‬

Kven har høyrt om slikt? Kven har sett noko liknande? Kan eit land bli fødd på éin dag? Kan eit folk bli fødd på eitt augneblink? Men Sion fekk rier og fødde borna sine.

מִֽי־שָׁמַ֣ע כָּזֹ֗את מִ֤י רָאָה֙ כָּאֵ֔לֶּה הֲי֤וּחַל אֶ֙רֶץ֙ בְּי֣וֹם אֶחָ֔ד אִם־יִוָּ֥לֵֽד גּ֖וֹי פַּ֣עַם אֶחָ֑ת כִּֽי־חָ֛לָה גַּם־יָלְדָ֥ה צִיּ֖וֹן אֶת־בָּנֶֽיהָ׃ ‬

Skulle eg opna morslivet og ikkje la henne føda? seier Herren. Eller skulle eg som lèt henne føda, stengja det att? seier din Gud.

הַאֲנִ֥י אַשְׁבִּ֛יר וְלֹ֥א אוֹלִ֖יד יֹאמַ֣ר יְהוָ֑ה אִם־אֲנִ֧י הַמּוֹלִ֛יד וְעָצַ֖רְתִּי אָמַ֥ר אֱלֹהָֽיִךְ׃ ס ‬

Gled dykk med Jerusalem og fryd dykk over henne, alle de som elskar henne! Jubla høgt med henne, alle de som har sørgt over henne!

שִׂמְח֧וּ אֶת־יְרוּשָׁלַ֛͏ִם וְגִ֥ילוּ בָ֖הּ כָּל־אֹהֲבֶ֑יהָ שִׂ֤ישׂוּ אִתָּהּ֙ מָשׂ֔וֹשׂ כָּל־הַמִּֽתְאַבְּלִ֖ים עָלֶֽיהָ׃ ‬

Då skal de dia og bli mette ved hennar trøystande bryst, ja, suga og gleda dykk ved hennar rike herlegdom.

לְמַ֤עַן תִּֽינְקוּ֙ וּשְׂבַעְתֶּ֔ם מִשֹּׁ֖ד תַּנְחֻמֶ֑יהָ לְמַ֧עַן תָּמֹ֛צּוּ וְהִתְעַנַּגְתֶּ֖ם מִזִּ֥יז כְּבוֹדָֽהּ׃ ס ‬

For så seier Herren: Sjå, eg lèt fred strøyma til henne som ei elv, og herlegdomen til folkeslaga som ein fløymande bekk. De skal dia, bli borne på armen og kosa med på fanget.

כִּֽי־כֹ֣ה ׀ אָמַ֣ר יְהוָ֗ה הִנְנִ֣י נֹטֶֽה־אֵ֠לֶיהָ כְּנָהָ֨ר שָׁל֜וֹם וּכְנַ֧חַל שׁוֹטֵ֛ף כְּב֥וֹד גּוֹיִ֖ם וִֽינַקְתֶּ֑ם עַל־צַד֙ תִּנָּשֵׂ֔אוּ וְעַל־בִּרְכַּ֖יִם תְּשָׁעֳשָֽׁעוּ׃ ‬

Som ei mor trøystar barnet sitt, slik vil eg trøysta dykk. I Jerusalem skal de få trøyst.

כְּאִ֕ישׁ אֲשֶׁ֥ר אִמּ֖וֹ תְּנַחֲמֶ֑נּוּ כֵּ֤ן אָֽנֹכִי֙ אֲנַ֣חֶמְכֶ֔ם וּבִירֽוּשָׁלַ֖͏ִם תְּנֻחָֽמוּ׃ ‬

De skal sjå det, og hjartet dykkar skal gleda seg. Beina dykkar skal bløma som graset. Herrens hand skal bli kjend hos tenarane hans, men vreiden hans skal råka fiendane hans.

וּרְאִיתֶם֙ וְשָׂ֣שׂ לִבְּכֶ֔ם וְעַצְמוֹתֵיכֶ֖ם כַּדֶּ֣שֶׁא תִפְרַ֑חְנָה וְנוֹדְעָ֤ה יַד־יְהוָה֙ אֶת־עֲבָדָ֔יו וְזָעַ֖ם אֶת־אֹיְבָֽיו׃ ‬

For sjå, Herren kjem i eld, og vognene hans er som ein storm. Han kjem for å løna med harme og vreiden sin, og med trugsmåla sine i logande eld.

כִּֽי־הִנֵּ֤ה יְהוָה֙ בָּאֵ֣שׁ יָב֔וֹא וְכַסּוּפָ֖ה מַרְכְּבֹתָ֑יו לְהָשִׁ֤יב בְּחֵמָה֙ אַפּ֔וֹ וְגַעֲרָת֖וֹ בְּלַהֲבֵי־אֵֽשׁ׃ ‬

For med eld og sverd skal Herren halda dom over alt kjøt, og mange skal bli drepne av Herren.

כִּ֤י בָאֵשׁ֙ יְהוָ֣ה נִשְׁפָּ֔ט וּבְחַרְבּ֖וֹ אֶת־כָּל־בָּשָׂ֑ר וְרַבּ֖וּ חַֽלְלֵ֥י יְהוָֽה׃ ‬

Dei som helgar seg og reinsar seg for å gå inn i hagane, og følgjer ein som står i midten, dei som et svinekjøt, styggedom og mus – dei skal alle gå til grunne, seier Herren.

הַמִּתְקַדְּשִׁ֨ים וְהַמִּֽטַּהֲרִ֜ים אֶל־הַגַּנּ֗וֹת אַחַ֤ר *אחד **אַחַת֙ בַּתָּ֔וֶךְ אֹֽכְלֵי֙ בְּשַׂ֣ר הַחֲזִ֔יר וְהַשֶּׁ֖קֶץ וְהָעַכְבָּ֑ר יַחְדָּ֥ו יָסֻ֖פוּ נְאֻם־יְהוָֽה׃ ‬

For eg kjenner gjerningane og tankane deira, og tida kjem då eg skal samla alle folkeslag og tungemål. Dei skal koma og sjå min herlegdom.

וְאָנֹכִ֗י מַעֲשֵׂיהֶם֙ וּמַחְשְׁבֹ֣תֵיהֶ֔ם בָּאָ֕ה לְקַבֵּ֥ץ אֶת־כָּל־הַגּוֹיִ֖ם וְהַלְּשֹׁנ֑וֹת וּבָ֖אוּ וְרָא֥וּ אֶת־כְּבוֹדִֽי׃ ‬

Eg skal setja eit teikn mellom dei og senda nokre av dei som har sloppe unna, til folkeslaga – til Tarsis, Pul og Lud, dei som spenner bogen, til Tubal og Javan, til dei fjerne øyane som ikkje har høyrt om meg eller sett min herlegdom. Og dei skal forkynna min herlegdom mellom folkeslaga.

וְשַׂמְתִּ֨י בָהֶ֜ם א֗וֹת וְשִׁלַּחְתִּ֣י מֵהֶ֣ם ׀ פְּ֠לֵיטִים אֶֽל־הַגּוֹיִ֞ם תַּרְשִׁ֨ישׁ פּ֥וּל וְל֛וּד מֹ֥שְׁכֵי קֶ֖שֶׁת תֻּבַ֣ל וְיָוָ֑ן הָאִיִּ֣ים הָרְחֹקִ֗ים אֲשֶׁ֨ר לֹא־שָׁמְע֤וּ אֶת־שִׁמְעִי֙ וְלֹא־רָא֣וּ אֶת־כְּבוֹדִ֔י וְהִגִּ֥ידוּ אֶת־כְּבוֹדִ֖י בַּגּוֹיִֽם׃ ‬

Dei skal føra alle brørne dykkar frå alle folkeslaga som ei offergåve til Herren – på hestar, i vogner og berestolar, på muldyr og dromedarar – opp til mitt heilage fjell Jerusalem, seier Herren, liksom Israels born ber fram grødeoffer i reine kar til Herrens hus.

וְהֵבִ֣יאוּ אֶת־כָּל־אֲחֵיכֶ֣ם מִכָּל־הַגּוֹיִ֣ם ׀ מִנְחָ֣ה ׀ לַֽיהוָ֡ה בַּסּוּסִ֡ים וּ֠בָרֶכֶב וּבַצַּבִּ֨ים וּבַפְּרָדִ֜ים וּבַכִּרְכָּר֗וֹת עַ֣ל הַ֥ר קָדְשִׁ֛י יְרוּשָׁלַ֖͏ִם אָמַ֣ר יְהוָ֑ה כַּאֲשֶׁ֣ר יָבִיאוּ֩ בְנֵ֨י יִשְׂרָאֵ֧ל אֶת־הַמִּנְחָ֛ה בִּכְלִ֥י טָה֖וֹר בֵּ֥ית יְהוָֽה׃ ‬

Og nokre av dei vil eg ta til prestar og levittar, seier Herren.

וְגַם־מֵהֶ֥ם אֶקַּ֛ח לַכֹּהֲנִ֥ים לַלְוִיִּ֖ם אָמַ֥ר יְהוָֽה׃ ‬

For liksom den nye himmelen og den nye jorda som eg skaper, skal stå for mitt åsyn, seier Herren, slik skal ætta dykkar og namnet dykkar stå fast.

כִּ֣י כַאֲשֶׁ֣ר הַשָּׁמַ֣יִם הַ֠חֳדָשִׁים וְהָאָ֨רֶץ הַחֲדָשָׁ֜ה אֲשֶׁ֨ר אֲנִ֥י עֹשֶׂ֛ה עֹמְדִ֥ים לְפָנַ֖י נְאֻם־יְהוָ֑ה כֵּ֛ן יַעֲמֹ֥ד זַרְעֲכֶ֖ם וְשִׁמְכֶֽם׃ ‬

Og det skal henda at frå nymåne til nymåne og frå sabbat til sabbat, skal alt kjøt koma for å tilbe meg, seier Herren.

וְהָיָ֗ה מִֽדֵּי־חֹ֙דֶשׁ֙ בְּחָדְשׁ֔וֹ וּמִדֵּ֥י שַׁבָּ֖ת בְּשַׁבַּתּ֑וֹ יָב֧וֹא כָל־בָּשָׂ֛ר לְהִשְׁתַּחֲוֺ֥ת לְפָנַ֖י אָמַ֥ר יְהוָֽה׃ ‬

Dei skal gå ut og sjå lika av dei menneska som har gjort opprør mot meg. For makken deira skal ikkje døy, og elden deira skal ikkje slokna. Dei skal vera til avsky for alt kjøt.

וְיָצְא֣וּ וְרָא֔וּ בְּפִגְרֵי֙ הָאֲנָשִׁ֔ים הַפֹּשְׁעִ֖ים בִּ֑י כִּ֣י תוֹלַעְתָּ֞ם לֹ֣א תָמ֗וּת וְאִשָּׁם֙ לֹ֣א תִכְבֶּ֔ה וְהָי֥וּ דֵרָא֖וֹן לְכָל־בָּשָֽׂר׃ ‬

Oppslag

Sammendrag2

Kapittel 66

Hovedtema: Gud dømmer de ugudelige og lover gjenopprettelse, trøst og evig tilbedelse for de ydmyke som skjelver for hans ord.

Innhold: Gud erklærer at himmelen er hans trone og jorden hans fotskammel – han søker ikke templer, men ydmyke og angrende hjerter. Falsk gudsdyrkelse likestilles med avguderi og vil bli straffet. Sion føder plutselig sine barn, og Gud trøster sitt folk som en mor trøster sitt barn. Alle nasjoner skal samles for å se Guds herlighet, og overlevende sendes ut for å forkynne den til fjerne folk. I den nye himmel og jord skal alle tilbe Herren, mens de opprørske får evig vanære.

Nøkkelord/bilder:

Himmelen som trone: Gud er ikke begrenset til menneskebygde templer, men hersker over hele skaperverket (v.1-2).
Sions fødsel: Sion føder sine barn plutselig og uten smerte, et bilde på Guds mirakuløse gjenopprettelse (v.7-9).
Mor-bildet: Gud lover å trøste sitt folk slik en mor trøster sitt barn (v.13).
Ny himmel og ny jord: Guds skapelse av en ny verden der hans folk skal bestå for alltid (v.22).

Historisk kontekst

Historisk og kulturell kontekst for Jesaja 66

Steder

Tarsis, Put, Lud, Tubal og Javan (v. 19) representerer kjente geografiske ytterpunkter i den antikke verden. Tarsis ble tradisjonelt identifisert med det vestlige Middelhavet, muligens Spania eller Sardinia. Put refererer til Libya i Nord-Afrika, mens Lud sannsynligvis er Lydia i Lille-Asia. Tubal lå i det sentrale Anatolia, og Javan er det hebraiske navnet for Hellas og de greske øyene. Disse stedene representerer «de fjerne kystlandene» og markerer Guds universelle herredømme som strekker seg til jordens ender.

Hendelser og skikker

Hageritualene (v. 17) refererer til synkretistiske kultuspraksiser der israelitter «helliget og renset seg» i hager for å tilbe fremmede guddommer. Slike hagehelligdommer var assosiert med kanaaneisk fruktbarhetskult og muligens tilbedelse av guddommer som Tammuz. Praksisen med å spise svinekjøtt og mus var forbudt i moselovene (3. Mos 11), men ble praktisert i visse hedenske mysterieritualer der deltakerne spiste urene dyr som del av innvielsesseremonier.

Offerkritikken (v. 3) beskriver hvordan korrekte ritualer blir likestilt med avskyelige handlinger: å slakte en okse blir som å slå i hjel et menneske, å ofre et lam som å bryte nakken på en hund. Dette reflekterer ikke en avvisning av offersystemet i seg selv, men av offer utført med feil hjerteholdning eller kombinert med avgudsdyrkelse – en kritikk som går gjennom hele profetlitteraturen.

Nøkkelbegreper

«Himmelen er min trone og jorden min fotskammel» (v. 1) bruker kongebilde-terminologi fra det gamle Midtøsten. Assyriske og babylonske konger fremstilte seg selv på troner med fotstoler. Ved å anvende dette kosmisk uttrykker Jesaja at hele universet er Guds tronrom, noe som relativerer betydningen av ethvert jordisk tempel.

«Charedim» (חֲרֵדִים) – de som skjelver (v. 2, 5) betegner dem som ærefryktfullt adlyder Guds ord. Dette ordet brukes senere i jødisk tradisjon om strengt observante jøder og har gitt navn til moderne ultraortodokse «haredim».

Bildet av Sion som fødende kvinne (v. 7-9) bruker «chevel» (חֵבֶל) for fødselsveer. Det mirakuløse elementet er at Sion føder før smertene kommer – en overnaturlig gjenopprettelse der Gud fjerner den normale smerteprosessen og skaper en ny nasjon «på én dag».

Kapittel-spesifikke funn

Arkeologiske funn fra jernalderen i Israel og Juda har avdekket spor av synkretistiske praksiser, inkludert rester av urene dyr ved enkelte kultsteder, som illustrerer den typen praksis profeten kritiserer. Innskrifter fra Kuntillet Ajrud viser også at israelittisk religion i praksis ofte blandet JHVH-tilbedelse med elementer fra kanaaneisk religion, slik Jesaja 66 fordømmer.

Personer

Ingen kjente personer i dette kapittelet.

Viktige ord9

Herrens hus — Tempelet i Jerusalem, et hellig sted hvor Gud ble tilbedt og ofringer ble gitt.
Ny himmel og ny jord — En ny skapelse, en fornyet og fullkommen verden som Gud vil etablere etter dommens tid.
Sion — Et annet navn for Jerusalem, brukt symbolisk for å representere Guds folk og hans rike på jorden.
Fødsel — En metafor som beskriver opprettelsen av det nye samfunnet og Guds rike, født gjennom Guds inngripen.
Gledesrop — Uttrykk for glede og takknemlighet overfor Gud for hans frelse og velsignelser.
Straff — Guds rettferdige dom og konsekvenser for de som har syndet og vendt seg bort fra ham.
Ofring — Rituelle handlinger utført for å ære Gud og søke forsoning for synder.
Renselse — Prosessen med å bli renset fra synd og urenheter for å kunne nærme seg Gud.
+ 1 til