Demetrius (sølvsmed i Efesos)
Sølvsmeden som reiste opprør
Demetrius var en sølvsmed i Efesos som laget sølvtempler av gudinnen Artemis. Han fryktet at apostelen Paulus' forkynnelse ville ødelegge deres håndverk og kulten til Artemis, og organiserte derfor et opprør mot de kristne i byen.
Nøkkelhendingar
Organiserer håndverkerne
Demetrius samlet sølvsmedene og andre håndverkere som laget Artemis-templer, og advarte dem om at Paulus' forkynnelse truet deres levebrød og gudinnen Artemis' ære.
24Ein sølvsmed som heitte Demetrios, laga små sølvtempel av Artemis og skaffa handverkarane god forteneste.
Δημήτριος γάρ τις ὀνόματι, ἀργυροκόπος, ποιῶν ναοὺς ἀργυροῦς Ἀρτέμιδος παρείχετο τοῖς τεχνίταις ⸂οὐκ ὀλίγην ἐργασίαν⸃,
25Han samla dei og andre som arbeidde med liknande ting, og sa: «Menn, de veit at velstanden vår kjem frå dette arbeidet.
οὓς συναθροίσας καὶ τοὺς περὶ τὰ τοιαῦτα ἐργάτας εἶπεν· Ἄνδρες, ἐπίστασθε ὅτι ἐκ ταύτης τῆς ἐργασίας ἡ εὐπορία ⸀ἡμῖν ἐστιν,
26Og de ser og høyrer at denne Paulus har overtydd og vendt bort mange menneske, ikkje berre i Efesos, men i nesten heile Asia. Han seier at gudar som er laga med hender, ikkje er gudar.
καὶ θεωρεῖτε καὶ ἀκούετε ὅτι οὐ μόνον Ἐφέσου ἀλλὰ σχεδὸν πάσης τῆς Ἀσίας ὁ Παῦλος οὗτος πείσας μετέστησεν ἱκανὸν ὄχλον, λέγων ὅτι οὐκ εἰσὶν θεοὶ οἱ διὰ χειρῶν γινόμενοι.
27Det er ikkje berre fare for at handverket vårt kjem i vanry, men også at tempelet til den store gudinna Artemis blir rekna for ingenting, og at ho som heile Asia og verda dyrkar, kan bli fråteken sin stordom.»
οὐ μόνον δὲ τοῦτο κινδυνεύει ἡμῖν τὸ μέρος εἰς ἀπελεγμὸν ἐλθεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ τῆς μεγάλης θεᾶς ⸂Ἀρτέμιδος ἱερὸν⸃ εἰς οὐθὲν λογισθῆναι, μέλλειν ⸀τε καὶ καθαιρεῖσθαι ⸂τῆς μεγαλειότητος⸃ αὐτῆς, ἣν ὅλη ἡ Ἀσία καὶ ἡ οἰκουμένη σέβεται.
Starter opprøret i Efesos
Demetrius' tale vekket sinne blant håndverkerne, og de begynte å rope 'Stor er efesernes Artemis!' Dette førte til et kaotisk opprør i byen.
28Då dei høyrde dette, vart dei rasande og ropa: «Stor er efesarane sin Artemis!»
Ἀκούσαντες δὲ καὶ γενόμενοι πλήρεις θυμοῦ ἔκραζον λέγοντες· Μεγάλη ἡ Ἄρτεμις Ἐφεσίων.
29Heile byen vart fylt av forvirring. Dei storma saman til teateret og drog med seg Gaius og Aristarkos, makedonarar som var reisefølgjet til Paulus.
καὶ ἐπλήσθη ἡ ⸀πόλις τῆς συγχύσεως, ὥρμησάν τε ὁμοθυμαδὸν εἰς τὸ θέατρον συναρπάσαντες Γάϊον καὶ Ἀρίσταρχον Μακεδόνας, συνεκδήμους Παύλου.
Opprøret i teateret
Folkemengden styrtet inn i det store teateret i Efesos og grep Paulus' reisefeller Gaius og Aristarkus. Forvirringen var så stor at de fleste ikke visste hvorfor de var samlet.
29Heile byen vart fylt av forvirring. Dei storma saman til teateret og drog med seg Gaius og Aristarkos, makedonarar som var reisefølgjet til Paulus.
καὶ ἐπλήσθη ἡ ⸀πόλις τῆς συγχύσεως, ὥρμησάν τε ὁμοθυμαδὸν εἰς τὸ θέατρον συναρπάσαντες Γάϊον καὶ Ἀρίσταρχον Μακεδόνας, συνεκδήμους Παύλου.
30Paulus ville gå inn til folkemengda, men læresveinane hindra han.
⸂Παύλου δὲ⸃ βουλομένου εἰσελθεῖν εἰς τὸν δῆμον οὐκ εἴων αὐτὸν οἱ μαθηταί·
31Også nokre av asiarkane, som var vener av han, sende bod til han og bad han om ikkje å gå inn i teateret.
τινὲς δὲ καὶ τῶν Ἀσιαρχῶν, ὄντες αὐτῷ φίλοι, πέμψαντες πρὸς αὐτὸν παρεκάλουν μὴ δοῦναι ἑαυτὸν εἰς τὸ θέατρον.
32Nokre ropa éin ting, andre noko anna. Forsamlinga var i full forvirring, og dei fleste visste ikkje kvifor dei var samla.
ἄλλοι μὲν οὖν ἄλλο τι ἔκραζον, ἦν γὰρ ἡ ἐκκλησία συγκεχυμένη, καὶ οἱ πλείους οὐκ ᾔδεισαν τίνος ἕνεκα συνεληλύθεισαν.
Byskriveren stilner opprøret
Byskriveren i Efesos roet ned folkemengden og advarte dem om at romerne kunne anklage dem for opprør. Han oppfordret Demetrius til å bruke de lovlige domstolene hvis han hadde klager.
35Byskrivaren roa ned folkemengda og sa: «Menn frå Efesos! Kven veit vel ikkje at byen Efesos er tempeltenar for den store Artemis og for biletet som fall ned frå himmelen?
καταστείλας δὲ ⸂ὁ γραμματεὺς τὸν ὄχλον⸃ φησίν· Ἄνδρες Ἐφέσιοι, τίς γάρ ἐστιν ⸀ἀνθρώπων ὃς οὐ γινώσκει τὴν Ἐφεσίων πόλιν νεωκόρον οὖσαν τῆς ⸀μεγάλης Ἀρτέμιδος καὶ τοῦ διοπετοῦς;
36Sidan dette er uomtvisteleg, bør de halda dykk rolege og ikkje gjera noko forhasta.
ἀναντιρρήτων οὖν ὄντων τούτων δέον ἐστὶν ὑμᾶς κατεσταλμένους ὑπάρχειν καὶ μηδὲν προπετὲς πράσσειν.
37De har ført hit desse mennene, som verken er tempelranarar eller spottar gudinna vår.
ἠγάγετε γὰρ τοὺς ἄνδρας τούτους οὔτε ἱεροσύλους οὔτε βλασφημοῦντας τὴν θεὸν ⸀ἡμῶν.
38Om no Demetrios og handverkarane hans har ei sak mot nokon, så blir det halde rettsmøte, og der er prokonsuler. Lat dei fremja skuldingar mot kvarandre der.
εἰ μὲν οὖν Δημήτριος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ τεχνῖται ἔχουσιν πρός τινα λόγον, ἀγοραῖοι ἄγονται καὶ ἀνθύπατοί εἰσιν, ἐγκαλείτωσαν ἀλλήλοις.
39Men om de søkjer noko ut over dette, skal det avgjerast i den lovlege forsamlinga.
εἰ δέ τι ⸀περαιτέρω ἐπιζητεῖτε, ἐν τῇ ἐννόμῳ ἐκκλησίᾳ ἐπιλυθήσεται.
40For vi står i fare for å bli skulda for opprør på grunn av det som har hendt i dag. Det finst ingen grunn vi kan gje for dette oppstyret.» Då han hadde sagt dette, løyste han opp forsamlinga.
καὶ γὰρ κινδυνεύομεν ἐγκαλεῖσθαι στάσεως περὶ τῆς σήμερον μηδενὸς αἰτίου ὑπάρχοντος περὶ οὗ οὐ δυνησόμεθα ⸀ἀποδοῦναι λόγον ⸀περὶ τῆς συστροφῆς ταύτης. καὶ ταῦτα εἰπὼν ἀπέλυσεν τὴν ἐκκλησίαν.