Herodes Agrippa II
Den siste herodianske kongen
Herodes Agrippa II var den siste kongen av det herodianske dynastiet og hersket over deler av det nordlige Israel. Han er best kjent fra Bibelen for å ha hørt apostelen Paulus' forsvarstale sammen med sin søster Berenike, og uttalte den berømte frasen om at Paulus nesten hadde overbevist ham til å bli kristen.
Familie
Nøkkelhendingar
Festus presenterer Paulus' sak
Den nye landshøvdingen Festus la frem Paulus' sak for kong Agrippa og Berenike som var kommet for å hilse på ham i Cæsarea.
13Nokre dagar seinare kom kong Agrippa og Berenike til Cæsarea for å helsa på Festus.
Ἡμερῶν δὲ διαγενομένων τινῶν Ἀγρίππας ὁ βασιλεὺς καὶ Βερνίκη κατήντησαν εἰς Καισάρειαν ἀσπασάμενοι τὸν Φῆστον.
14Då dei hadde vore der i fleire dagar, la Festus saka mot Paulus fram for kongen og sa: «Det er ein mann her som Feliks lét etter seg som fange.
ὡς δὲ πλείους ἡμέρας ⸀διέτριβον ἐκεῖ, ὁ Φῆστος τῷ βασιλεῖ ἀνέθετο τὰ κατὰ τὸν Παῦλον λέγων· Ἀνήρ τίς ἐστιν καταλελειμμένος ὑπὸ Φήλικος δέσμιος,
15Då eg var i Jerusalem, kom overprestane og dei eldste av jødane til meg med skuldingar mot han og kravde at han skulle domfellast.
περὶ οὗ γενομένου μου εἰς Ἱεροσόλυμα ἐνεφάνισαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τῶν Ἰουδαίων, αἰτούμενοι κατʼ αὐτοῦ ⸀καταδίκην·
16Eg svara dei at det ikkje er skikk hjå romarane å gje frå seg nokon før den tiltalte har møtt anklagarane sine andlet til andlet og fått høve til å forsvara seg mot skuldingane.
πρὸς οὓς ἀπεκρίθην ὅτι οὐκ ἔστιν ἔθος Ῥωμαίοις χαρίζεσθαί τινα ⸀ἄνθρωπον πρὶν ἢ ὁ κατηγορούμενος κατὰ πρόσωπον ἔχοι τοὺς κατηγόρους τόπον τε ἀπολογίας λάβοι περὶ τοῦ ἐγκλήματος.
17Då dei så hadde kome hit, utsette eg ikkje saka, men sette meg på dommarstolen dagen etter og gav ordre om at mannen skulle førast fram.
συνελθόντων ⸀οὖν ἐνθάδε ἀναβολὴν μηδεμίαν ποιησάμενος τῇ ἑξῆς καθίσας ἐπὶ τοῦ βήματος ἐκέλευσα ἀχθῆναι τὸν ἄνδρα·
18Då anklagarane stilte seg opp, kom dei ikkje med nokon av dei skuldingane om vonde gjerningar som eg hadde venta.
περὶ οὗ σταθέντες οἱ κατήγοροι οὐδεμίαν αἰτίαν ⸀ἔφερον ὧν ⸂ἐγὼ ὑπενόουν⸃ ⸀πονηρῶν,
19Dei hadde berre nokre stridsspørsmål med han om deira eiga gudstru og om ein Jesus som er død, men som Paulus påstod lever.
ζητήματα δέ τινα περὶ τῆς ἰδίας δεισιδαιμονίας εἶχον πρὸς αὐτὸν καὶ περί τινος Ἰησοῦ τεθνηκότος, ὃν ἔφασκεν ὁ Παῦλος ζῆν.
20Sidan eg var rådvill om korleis eg skulle granska dette, spurde eg om han ville reisa til Jerusalem og bli dømd der i denne saka.
ἀπορούμενος δὲ ἐγὼ τὴν περὶ ⸀τούτων ζήτησιν ἔλεγον εἰ βούλοιτο πορεύεσθαι εἰς ⸀Ἱεροσόλυμα κἀκεῖ κρίνεσθαι περὶ τούτων.
21Men Paulus anka og bad om å bli halde i varetekt til Hans Majestet kunne avgjera saka hans. Så gav eg ordre om at han skulle haldast i varetekt til eg kan senda han til keisaren.»
τοῦ δὲ Παύλου ἐπικαλεσαμένου τηρηθῆναι αὐτὸν εἰς τὴν τοῦ Σεβαστοῦ διάγνωσιν, ἐκέλευσα τηρεῖσθαι αὐτὸν ἕως οὗ ⸀ἀναπέμψω αὐτὸν πρὸς Καίσαρα.
22Agrippa sa til Festus: «Eg ville gjerne høyra denne mannen sjølv.» «I morgon skal du få høyra han,» svara Festus.
Ἀγρίππας δὲ πρὸς τὸν ⸀Φῆστον· Ἐβουλόμην καὶ αὐτὸς τοῦ ἀνθρώπου ἀκοῦσαι. ⸀Αὔριον, φησίν, ἀκούσῃ αὐτοῦ.
Paulus føres frem for Agrippa
På Agrippas ønske ble Paulus ført frem for kongen og hele forsamlingen for å forklare sin sak.
23Dagen etter kom Agrippa og Berenike med stor prakt og gjekk inn i høyrsalen saman med tribunane og dei fremste mennene i byen. På ordre frå Festus vart Paulus ført inn.
Τῇ οὖν ἐπαύριον ἐλθόντος τοῦ Ἀγρίππα καὶ τῆς Βερνίκης μετὰ πολλῆς φαντασίας καὶ εἰσελθόντων εἰς τὸ ἀκροατήριον σύν ⸀τε χιλιάρχοις καὶ ἀνδράσιν τοῖς κατʼ ⸀ἐξοχὴν τῆς πόλεως καὶ κελεύσαντος τοῦ Φήστου ἤχθη ὁ Παῦλος.
24Festus sa: «Kong Agrippa og alle de menn som er her saman med oss! Her ser de mannen som heile det jødiske folket har klaga inn for meg, både i Jerusalem og her. Dei ropar at han ikkje bør leva lenger.
καί φησιν ὁ Φῆστος· Ἀγρίππα βασιλεῦ καὶ πάντες οἱ συμπαρόντες ἡμῖν ἄνδρες, θεωρεῖτε τοῦτον περὶ οὗ ⸀ἅπαν τὸ πλῆθος τῶν Ἰουδαίων ⸀ἐνέτυχόν μοι ἔν τε Ἱεροσολύμοις καὶ ἐνθάδε, ⸀βοῶντες μὴ δεῖν ⸂αὐτὸν ζῆν⸃ μηκέτι.
25Men eg fann ut at han ikkje har gjort noko som fortener døden. Og sidan han sjølv har anka til keisaren, har eg avgjort å senda han dit.
ἐγὼ δὲ ⸀κατελαβόμην μηδὲν ἄξιον ⸂αὐτὸν θανάτου⸃ πεπραχέναι, ⸀αὐτοῦ δὲ τούτου ἐπικαλεσαμένου τὸν Σεβαστὸν ἔκρινα ⸀πέμπειν.
26Men eg har ikkje noko sikkert å skriva til herren min om han. Difor har eg ført han fram for dykk, og særleg for deg, kong Agrippa, så eg etter forhøyret kan ha noko å skriva.
περὶ οὗ ἀσφαλές τι γράψαι τῷ κυρίῳ οὐκ ἔχω· διὸ προήγαγον αὐτὸν ἐφʼ ὑμῶν καὶ μάλιστα ἐπὶ σοῦ, βασιλεῦ Ἀγρίππα, ὅπως τῆς ἀνακρίσεως γενομένης σχῶ τί ⸀γράψω·
27For det synest meg urimeleg å senda ein fange utan samtidig å gjera greie for skuldingane mot han.»
ἄλογον γάρ μοι δοκεῖ πέμποντα δέσμιον μὴ καὶ τὰς κατʼ αὐτοῦ αἰτίας σημᾶναι.
Paulus' forsvarstale
Paulus holdt en lang forsvarstale for Agrippa hvor han fortalte om sitt liv, sin omvendelse og sitt kall til å forkynne for hedningene.
1Agrippa sa til Paulus: «Du har lov til å tala for deg sjølv.» Då rekte Paulus ut handa og byrja forsvaret sitt:
Ἀγρίππας δὲ πρὸς τὸν Παῦλον ἔφη· Ἐπιτρέπεταί σοι ⸀ὑπὲρ σεαυτοῦ λέγειν. τότε ὁ Παῦλος ⸂ἐκτείνας τὴν χεῖρα ἀπελογεῖτο⸃·
2«Kong Agrippa, eg reknar meg som heldig som i dag får forsvara meg for deg mot alt det jødane klagar meg for,
Περὶ πάντων ὧν ἐγκαλοῦμαι ὑπὸ Ἰουδαίων, βασιλεῦ Ἀγρίππα, ἥγημαι ἐμαυτὸν μακάριον ἐπὶ σοῦ μέλλων ⸂σήμερον ἀπολογεῖσθαι⸃,
3særleg fordi du kjenner så godt til alle skikkane og spørsmåla blant jødane. Difor bed eg deg om å høyra tolmodig på meg.
μάλιστα γνώστην ὄντα σε πάντων τῶν κατὰ Ἰουδαίους ⸀ἐθῶν τε καὶ ζητημάτων· διὸ ⸀δέομαι μακροθύμως ἀκοῦσαί μου.
4Korleis eg har levd frå ungdomen av, heilt frå byrjinga blant mitt eige folk og i Jerusalem, det veit alle jødane.
Τὴν μὲν οὖν βίωσίν μου ⸀τὴν ἐκ νεότητος τὴν ἀπʼ ἀρχῆς γενομένην ἐν τῷ ἔθνει μου ἔν ⸀τε Ἱεροσολύμοις ἴσασι ⸀πάντες Ἰουδαῖοι,
5Dei har kjent meg lenge, og kan vitna om dei vil, at eg levde som farisear etter den strengaste retninga i vår religion.
προγινώσκοντές με ἄνωθεν, ἐὰν θέλωσι μαρτυρεῖν, ὅτι κατὰ τὴν ἀκριβεστάτην αἵρεσιν τῆς ἡμετέρας θρησκείας ἔζησα Φαρισαῖος.
6Og no står eg her og blir dømd fordi eg vonar på lovnaden som Gud gav til fedrane våre,
καὶ νῦν ἐπʼ ἐλπίδι τῆς ⸀εἰς τοὺς πατέρας ⸀ἡμῶν ἐπαγγελίας γενομένης ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἕστηκα κρινόμενος,
7den lovnaden som dei tolv stammane våre vonar å nå fram til medan dei tener Gud trufast natt og dag. For dette håpet blir eg klaga av jødar, konge!
εἰς ἣν τὸ δωδεκάφυλον ἡμῶν ἐν ἐκτενείᾳ νύκτα καὶ ἡμέραν λατρεῦον ἐλπίζει καταντῆσαι· περὶ ἧς ἐλπίδος ἐγκαλοῦμαι ⸂ὑπὸ Ἰουδαίων, βασιλεῦ⸃·
8Kvifor held de det for utruleg at Gud reiser opp døde?
τί ἄπιστον κρίνεται παρʼ ὑμῖν εἰ ὁ θεὸς νεκροὺς ἐγείρει;
9Eg meinte sjølv at eg burde gjera mykje mot namnet til Jesus frå Nasaret.
Ἐγὼ μὲν οὖν ἔδοξα ἐμαυτῷ πρὸς τὸ ὄνομα Ἰησοῦ τοῦ Ναζωραίου δεῖν πολλὰ ἐναντία πρᾶξαι·
10Det gjorde eg òg i Jerusalem. Med fullmakt frå overprestane kasta eg mange av dei heilage i fengsel, og når dei vart drepne, røysta eg for det.
ὃ καὶ ἐποίησα ἐν Ἱεροσολύμοις, καὶ πολλούς ⸀τε τῶν ἁγίων ἐγὼ ⸀ἐν φυλακαῖς κατέκλεισα τὴν παρὰ τῶν ἀρχιερέων ἐξουσίαν λαβών, ἀναιρουμένων τε αὐτῶν κατήνεγκα ψῆφον,
11Gong på gong straffa eg dei i alle synagogane og tvinga dei til å spotta. I mitt raseri mot dei forfølgde eg dei heilt til byar i utlandet.
καὶ κατὰ πάσας τὰς συναγωγὰς πολλάκις τιμωρῶν αὐτοὺς ἠνάγκαζον βλασφημεῖν, περισσῶς τε ἐμμαινόμενος αὐτοῖς ἐδίωκον ἕως καὶ εἰς τὰς ἔξω πόλεις.
12Under dette var eg på veg til Damaskus med fullmakt og oppdrag frå overprestane.
Ἐν ⸀οἷς πορευόμενος εἰς τὴν Δαμασκὸν μετʼ ἐξουσίας καὶ ἐπιτροπῆς ⸀τῆς τῶν ἀρχιερέων
13Midt på dagen, konge, såg eg på vegen eit lys frå himmelen, sterkare enn sola, som lyste rundt meg og dei som reiste saman med meg.
ἡμέρας μέσης κατὰ τὴν ὁδὸν εἶδον, βασιλεῦ, οὐρανόθεν ὑπὲρ τὴν λαμπρότητα τοῦ ἡλίου περιλάμψαν με φῶς καὶ τοὺς σὺν ἐμοὶ πορευομένους·
14Vi fall alle til jorda, og eg høyrde ei røyst som sa til meg på hebraisk: 'Saul, Saul, kvifor forfølgjer du meg? Det er hardt for deg å sparka mot brodden.'
πάντων ⸀τε καταπεσόντων ἡμῶν εἰς τὴν γῆν ἤκουσα φωνὴν ⸀λέγουσαν πρός ⸀με τῇ Ἑβραΐδι διαλέκτῳ· Σαοὺλ Σαούλ, τί με διώκεις; σκληρόν σοι πρὸς κέντρα λακτίζειν.
15Eg spurde: 'Kven er du, Herre?' Herren svara: 'Eg er Jesus, han som du forfølgjer.
ἐγὼ δὲ εἶπα· Τίς εἶ, κύριε; ὁ δὲ ⸀κύριος εἶπεν· Ἐγώ εἰμι Ἰησοῦς ὃν σὺ διώκεις·
16Men reis deg opp og stå på føtene! For eg har synt meg for deg for å velja deg ut til tenar og vitne, både om det du har sett, og det eg vil syna deg.
ἀλλὰ ἀνάστηθι καὶ στῆθι ἐπὶ τοὺς πόδας σου· εἰς τοῦτο γὰρ ὤφθην σοι, προχειρίσασθαί σε ὑπηρέτην καὶ μάρτυρα ὧν τε εἶδές ⸀με ὧν τε ὀφθήσομαί σοι,
17Eg skal fria deg ut frå folket ditt og frå heidningane som eg sender deg til,
ἐξαιρούμενός σε ἐκ τοῦ λαοῦ καὶ ⸀ἐκ τῶν ἐθνῶν, εἰς οὓς ἐγὼ ⸂ἀποστέλλω σε⸃
18for å opna auga deira, så dei kan venda seg frå mørker til lys og frå Satans makt til Gud, og få tilgjeving for syndene og arv saman med dei som er helga ved trua på meg.'
ἀνοῖξαι ὀφθαλμοὺς αὐτῶν, τοῦ ⸀ἐπιστρέψαι ἀπὸ σκότους εἰς φῶς καὶ τῆς ἐξουσίας τοῦ Σατανᾶ ἐπὶ τὸν θεόν, τοῦ λαβεῖν αὐτοὺς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν καὶ κλῆρον ἐν τοῖς ἡγιασμένοις πίστει τῇ εἰς ἐμέ.
19Difor, kong Agrippa, var eg ikkje ulydig mot det himmelske synet.
Ὅθεν, βασιλεῦ Ἀγρίππα, οὐκ ἐγενόμην ἀπειθὴς τῇ οὐρανίῳ ὀπτασίᾳ,
20Men eg forkynte først for dei i Damaskus, så i Jerusalem og i heile Judea, og for heidningane, at dei skulle angra og venda om til Gud og gjera gjerningar som svarar til omvendinga.
ἀλλὰ τοῖς ἐν Δαμασκῷ πρῶτόν ⸀τε καὶ Ἱεροσολύμοις, ⸀πᾶσάν τε τὴν χώραν τῆς Ἰουδαίας, καὶ τοῖς ἔθνεσιν ⸀ἀπήγγελλον μετανοεῖν καὶ ἐπιστρέφειν ἐπὶ τὸν θεόν, ἄξια τῆς μετανοίας ἔργα πράσσοντας.
21Difor greip jødane meg i tempelet og prøvde å drepa meg.
ἕνεκα τούτων ⸂με Ἰουδαῖοι⸃ ⸀συλλαβόμενοι ἐν τῷ ἱερῷ ἐπειρῶντο διαχειρίσασθαι.
22Men Gud har hjelpt meg, og heilt til denne dag står eg her og vitnar for små og store. Eg seier ikkje anna enn det profetane og Moses sa skulle henda:
ἐπικουρίας οὖν τυχὼν τῆς ⸀ἀπὸ τοῦ θεοῦ ἄχρι τῆς ἡμέρας ταύτης ἕστηκα μαρτυρόμενος μικρῷ τε καὶ μεγάλῳ, οὐδὲν ἐκτὸς λέγων ὧν τε οἱ προφῆται ἐλάλησαν μελλόντων γίνεσθαι καὶ Μωϋσῆς,
23at Messias måtte lida, og at han som den første som stod opp frå dei døde, skulle forkynna lys for folket og for heidningane.»
εἰ παθητὸς ὁ χριστός, εἰ πρῶτος ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν φῶς μέλλει καταγγέλλειν τῷ ⸀τε λαῷ καὶ τοῖς ἔθνεσιν.
Agrippas berømte svar
Etter Paulus' tale uttalte Agrippa de berømte ordene: 'Det mangler lite på at du overtaler meg til å bli en kristen.' Paulus svarte at han ønsket at alle som hørte ham måtte bli som ham.
28Agrippa sa til Paulus: «Med lite vil du overtala meg til å bli ein kristen!»
ὁ δὲ Ἀγρίππας πρὸς τὸν ⸀Παῦλον· Ἐν ὀλίγῳ με πείθεις Χριστιανὸν ⸀ποιῆσαι.
29Paulus svara: «Eg ville ynskja til Gud at anten det tek kort eller lang tid, ikkje berre du, men alle som høyrer på meg i dag, måtte bli slik som eg er – bortsett frå desse lenkjene.»
ὁ δὲ ⸀Παῦλος· Εὐξαίμην ἂν τῷ θεῷ καὶ ἐν ὀλίγῳ καὶ ἐν ⸀μεγάλῳ οὐ μόνον σὲ ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς ἀκούοντάς μου σήμερον γενέσθαι τοιούτους ὁποῖος καὶ ἐγώ εἰμι παρεκτὸς τῶν δεσμῶν τούτων.
Agrippa erklærer Paulus uskyldig
Etter samtalen trakk Agrippa og Festus seg tilbake og konkluderte at Paulus ikke hadde gjort noe som fortjente død eller fengsling, men fordi han hadde anket til keiseren, måtte han sendes til Roma.
30Då reiste kongen seg, og med han landshøvdingen og Berenike og dei som sat med dei.
⸀Ἀνέστη ⸀τε ὁ βασιλεὺς καὶ ὁ ἡγεμὼν ἥ τε Βερνίκη καὶ οἱ συγκαθήμενοι αὐτοῖς,
31Dei gjekk til sides og snakka saman og sa: «Denne mannen gjer ikkje noko som fortener død eller fengsel.»
καὶ ἀναχωρήσαντες ἐλάλουν πρὸς ἀλλήλους λέγοντες ὅτι Οὐδὲν θανάτου ⸂ἢ δεσμῶν ἄξιον⸃ ⸀τι πράσσει ὁ ἄνθρωπος οὗτος.
32Agrippa sa til Festus: «Denne mannen kunne ha vorte sett fri om han ikkje hadde anka til keisaren.»
Ἀγρίππας δὲ τῷ Φήστῳ ἔφη· Ἀπολελύσθαι ἐδύνατο ὁ ἄνθρωπος οὗτος εἰ μὴ ἐπεκέκλητο Καίσαρα.