Kyros (persisk konge)
Herrens salvede hyrde
Kyros den store var grunnleggeren av det persiske riket og erobreren av Babylon i 539 f.Kr. Han er bemerkelsesverdig i bibelsk historie fordi Gud kalte ham sin 'salvede' og brukte ham til å befri jødene fra det babylonske fangenskapet og tillate gjenoppbyggingen av tempelet i Jerusalem.
Nøkkelhendingar
Profetert av Jesaja ved navn
Over 150 år før Kyros' fødsel profeterte Jesaja om ham ved navn, og kalte ham Herrens hyrde og salvede som skulle gjenreise Jerusalem og tempelet.
28Eg seier om Kyros: «Han er min hyrding, han skal fullføra alt det eg vil.» Eg seier om Jerusalem: «Det skal byggjast opp att!» og om tempelet: «Det skal grunnleggjast på nytt!»
הָאֹמֵ֤ר לְכ֙וֹרֶשׁ֙ רֹעִ֔י וְכָל־חֶפְצִ֖י יַשְׁלִ֑ם וְלֵאמֹ֤ר לִירוּשָׁלִַ֙ם֙ תִּבָּנֶ֔ה וְהֵיכָ֖ל תִּוָּסֵֽד׃ ס
1Så seier Herren til sin salva, til Kyros, som eg har gripe i høgre handa hans for å leggja folkeslag under han og løysa beltet av kongars hofter, for å opna dører framfor han så portar ikkje skal vera stengde:
כֹּה־אָמַ֣ר יְהוָה֮ לִמְשִׁיחוֹ֮ לְכ֣וֹרֶשׁ אֲשֶׁר־הֶחֱזַ֣קְתִּי בִֽימִינ֗וֹ לְרַד־לְפָנָיו֙ גּוֹיִ֔ם וּמָתְנֵ֥י מְלָכִ֖ים אֲפַתֵּ֑חַ לִפְתֹּ֤חַ לְפָנָיו֙ דְּלָתַ֔יִם וּשְׁעָרִ֖ים לֹ֥א יִסָּגֵֽרוּ׃
2Eg vil gå føre deg og jamna ut høgdene. Bronsedører vil eg bryta sund, og jernbommar vil eg hogga av.
אֲנִי֙ לְפָנֶ֣יךָ אֵלֵ֔ךְ וַהֲדוּרִ֖ים *אושר **אֲיַשֵּׁ֑ר דַּלְת֤וֹת נְחוּשָׁה֙ אֲשַׁבֵּ֔ר וּבְרִיחֵ֥י בַרְזֶ֖ל אֲגַדֵּֽעַ׃
3Eg vil gje deg skattar som ligg i mørkret, og rikdomar som er gøymde på løynde stader, så du skal kjenna at eg er Herren, Israels Gud, som kallar deg ved namn.
וְנָתַתִּ֤י לְךָ֙ אוֹצְר֣וֹת חֹ֔שֶׁךְ וּמַטְמֻנֵ֖י מִסְתָּרִ֑ים לְמַ֣עַן תֵּדַ֗ע כִּֽי־אֲנִ֧י יְהוָ֛ה הַקּוֹרֵ֥א בְשִׁמְךָ֖ אֱלֹהֵ֥י יִשְׂרָאֵֽל׃
4For min tenar Jakobs skuld, og for Israel, min utvalde, kalla eg deg ved namn. Eg gav deg eit heidersnamn, endå du ikkje kjende meg.
לְמַ֙עַן֙ עַבְדִּ֣י יַעֲקֹ֔ב וְיִשְׂרָאֵ֖ל בְּחִירִ֑י וָאֶקְרָ֤א לְךָ֙ בִּשְׁמֶ֔ךָ אֲכַנְּךָ֖ וְלֹ֥א יְדַעְתָּֽנִי׃
5Eg er Herren, og det finst ingen annan. Utanom meg finst det ingen Gud. Eg rusta deg, endå du ikkje kjende meg,
אֲנִ֤י יְהוָה֙ וְאֵ֣ין ע֔וֹד זוּלָתִ֖י אֵ֣ין אֱלֹהִ֑ים אֲאַזֶּרְךָ֖ וְלֹ֥א יְדַעְתָּֽנִי׃
Erobringen av Babylon
Kyros erobret Babylon i 539 f.Kr. uten større kamp, noe som oppfylte profetiene om Babylons fall og åpnet veien for jødenes frigivelse.
1Så seier Herren til sin salva, til Kyros, som eg har gripe i høgre handa hans for å leggja folkeslag under han og løysa beltet av kongars hofter, for å opna dører framfor han så portar ikkje skal vera stengde:
כֹּה־אָמַ֣ר יְהוָה֮ לִמְשִׁיחוֹ֮ לְכ֣וֹרֶשׁ אֲשֶׁר־הֶחֱזַ֣קְתִּי בִֽימִינ֗וֹ לְרַד־לְפָנָיו֙ גּוֹיִ֔ם וּמָתְנֵ֥י מְלָכִ֖ים אֲפַתֵּ֑חַ לִפְתֹּ֤חַ לְפָנָיו֙ דְּלָתַ֔יִם וּשְׁעָרִ֖ים לֹ֥א יִסָּגֵֽרוּ׃
2Eg vil gå føre deg og jamna ut høgdene. Bronsedører vil eg bryta sund, og jernbommar vil eg hogga av.
אֲנִי֙ לְפָנֶ֣יךָ אֵלֵ֔ךְ וַהֲדוּרִ֖ים *אושר **אֲיַשֵּׁ֑ר דַּלְת֤וֹת נְחוּשָׁה֙ אֲשַׁבֵּ֔ר וּבְרִיחֵ֥י בַרְזֶ֖ל אֲגַדֵּֽעַ׃
30Same natta vart Belsasar, kaldearkongen, drepen.
בֵּ֚הּ בְּלֵ֣ילְיָ֔א קְטִ֕יל בֵּלְאשַׁצַּ֖ר מַלְכָּ֥א *כשדיא **כַשְׂדָּאָֽה׃ פ
Dekretet om jødenes tilbakevending
I sitt første regjeringsår over Babylon utstedte Kyros et dekret som tillot jødene å vende tilbake til Jerusalem og gjenoppbygge tempelet.
1I det fyrste året Kyros var konge i Persia, vekte Herren opp ånda til Kyros, kongen i Persia, så ordet frå Herren gjennom Jeremia skulle bli oppfylt. Kyros sende ut ei kunngjering i heile riket sitt, både munnleg og skriftleg:
וּבִשְׁנַ֣ת אַחַ֗ת לְכ֙וֹרֶשׁ֙ מֶ֣לֶךְ פָּרַ֔ס לִכְל֥וֹת דְּבַר־יְהוָ֖ה מִפִּ֣י יִרְמְיָ֑ה הֵעִ֣יר יְהוָ֗ה אֶת־ר֙וּחַ֙ כֹּ֣רֶשׁ מֶֽלֶךְ־פָּרַ֔ס וַיַּֽעֲבֶר־קוֹל֙ בְּכָל־מַלְכוּת֔וֹ וְגַם־בְּמִכְתָּ֖ב לֵאמֹֽר׃
2«Så seier Kyros, kongen i Persia: Herren, Gud i himmelen, har gjeve meg alle rika på jorda, og han har pålagt meg å byggja eit hus for han i Jerusalem, som ligg i Juda.
כֹּ֣ה אָמַ֗ר כֹּ֚רֶשׁ מֶ֣לֶךְ פָּרַ֔ס כֹּ֚ל מַמְלְכ֣וֹת הָאָ֔רֶץ נָ֣תַן לִ֔י יְהוָ֖ה אֱלֹהֵ֣י הַשָּׁמָ֑יִם וְהֽוּא־פָקַ֤ד עָלַי֙ לִבְנֽוֹת־ל֣וֹ בַ֔יִת בִּירוּשָׁלַ֖͏ִם אֲשֶׁ֥ר בִּֽיהוּדָֽה׃
3Den av dykk som høyrer til folket hans – måtte Gud vera med han – lat han dra opp til Jerusalem i Juda og byggja huset til Herren, Israels Gud. Han er den Gud som bur i Jerusalem.
מִֽי־בָכֶ֣ם מִכָּל־עַמּ֗וֹ יְהִ֤י אֱלֹהָיו֙ עִמּ֔וֹ וְיַ֕עַל לִירוּשָׁלַ֖͏ִם אֲשֶׁ֣ר בִּיהוּדָ֑ה וְיִ֗בֶן אֶת־בֵּ֤ית יְהוָה֙ אֱלֹהֵ֣י יִשְׂרָאֵ֔ל ה֥וּא הָאֱלֹהִ֖ים אֲשֶׁ֥ר בִּירוּשָׁלָֽ͏ִם׃
4Alle som har overlevd, kvar dei enn bur, skal folket på staden hjelpa dei med sølv og gull, gods og buskap, i tillegg til frivillige gåver til Guds hus i Jerusalem.»
וְכָל־הַנִּשְׁאָ֗ר מִֽכָּל־הַמְּקֹמוֹת֮ אֲשֶׁ֣ר ה֣וּא גָֽר־שָׁם֒ יְנַשְּׂא֙וּהוּ֙ אַנְשֵׁ֣י מְקֹמ֔וֹ בְּכֶ֥סֶף וּבְזָהָ֖ב וּבִרְכ֣וּשׁ וּבִבְהֵמָ֑ה עִם־הַ֨נְּדָבָ֔ה לְבֵ֥ית הָאֱלֹהִ֖ים אֲשֶׁ֥ר בִּירוּשָׁלָֽ͏ִם׃
Tilbakelevering av tempelgjenstandene
Kyros beordret at de hellige kar og gjenstander som Nebukadnesar hadde tatt fra tempelet i Jerusalem, skulle leveres tilbake til jødene.
7Kong Kyros tok òg fram dei kara som høyrde til Herrens hus, dei som Nebukadnesar hadde ført bort frå Jerusalem og sett i tempelet til guden sin.
וְהַמֶּ֣לֶךְ כּ֔וֹרֶשׁ הוֹצִ֖יא אֶת־כְּלֵ֣י בֵית־יְהוָ֑ה אֲשֶׁ֨ר הוֹצִ֤יא נְבֽוּכַדְנֶצַּר֙ מִיר֣וּשָׁלִַ֔ם וַֽיִּתְּנֵ֖ם בְּבֵ֥ית אֱלֹהָֽיו׃
8Kong Kyros av Persia let skattmeisteren Mitredat ta dei fram, og han talde dei opp for Sjeshbassar, fyrsten i Juda.
וַיּֽוֹצִיאֵ֗ם כּ֚וֹרֶשׁ מֶ֣לֶךְ פָּרַ֔ס עַל־יַ֖ד מִתְרְדָ֣ת הַגִּזְבָּ֑ר וַֽיִּסְפְּרֵם֙ לְשֵׁשְׁבַּצַּ֔ר הַנָּשִׂ֖יא לִיהוּדָֽה׃
9Dette var talet på dei: tretti gullfat, eitt tusen sølvfat, tjueni offerknivar,
וְאֵ֖לֶּה מִסְפָּרָ֑ם אֲגַרְטְלֵ֨י זָהָ֜ב שְׁלֹשִׁ֗ים אֲגַרְטְלֵי־כֶ֙סֶף֙ אָ֔לֶף מַחֲלָפִ֖ים תִּשְׁעָ֥ה וְעֶשְׂרִֽים׃ ס
10tretti gullskåler, fire hundre og ti sølvskåler av eit anna slag, og eitt tusen andre kar.
כְּפוֹרֵ֤י זָהָב֙ שְׁלֹשִׁ֔ים כְּפ֤וֹרֵי כֶ֙סֶף֙ מִשְׁנִ֔ים אַרְבַּ֥ע מֵא֖וֹת וַעֲשָׂרָ֑ה כֵּלִ֥ים אֲחֵרִ֖ים אָֽלֶף׃ ס
11I alt var det fem tusen fire hundre kar av gull og sølv. Alt dette tok Sjeshbassar med seg då dei bortførte drog opp frå Babel til Jerusalem.
כָּל־כֵּלִים֙ לַזָּהָ֣ב וְלַכֶּ֔סֶף חֲמֵ֥שֶׁת אֲלָפִ֖ים וְאַרְבַּ֣ע מֵא֑וֹת הַכֹּ֞ל הֶעֱלָ֣ה שֵׁשְׁבַּצַּ֗ר עִ֚ם הֵעָל֣וֹת הַגּוֹלָ֔ה מִבָּבֶ֖ל לִירוּשָׁלָֽ͏ִם׃ פ
Finansiering av tempelbyggingen
Kyros gav ordre om at kostnadene til gjenoppbyggingen av tempelet skulle dekkes av den kongelige skattkammeret, og fastsatte bygningens dimensjoner.
3I det første året til kong Kyros gav kong Kyros denne ordren: Guds hus i Jerusalem skal byggjast opp att, på den staden der dei ber fram offer. Grunnvollane skal leggjast på nytt. Høgda skal vera seksti alner og breidda seksti alner.
בִּשְׁנַ֨ת חֲדָ֜ה לְכ֣וֹרֶשׁ מַלְכָּ֗א כּ֣וֹרֶשׁ מַלְכָּא֮ שָׂ֣ם טְעֵם֒ בֵּית־אֱלָהָ֤א בִֽירוּשְׁלֶם֙ בַּיְתָ֣א יִתְבְּנֵ֔א אֲתַר֙ דִּֽי־דָבְחִ֣ין דִּבְחִ֔ין וְאֻשּׁ֖וֹהִי מְסֽוֹבְלִ֑ין רוּמֵהּ֙ אַמִּ֣ין שִׁתִּ֔ין פְּתָיֵ֖הּ אַמִּ֥ין שִׁתִּֽין׃
4Det skal vera tre lag med store steinar og eitt lag med nytt tømmer. Kostnadene skal dekkjast av kongens skattkammer.
נִדְבָּכִ֞ין דִּי־אֶ֤בֶן גְּלָל֙ תְּלָתָ֔א וְנִדְבָּ֖ךְ דִּי־אָ֣ע חֲדַ֑ת וְנִ֨פְקְתָ֔א מִן־בֵּ֥ית מַלְכָּ֖א תִּתְיְהִֽב׃
5Og dei kara av gull og sølv frå Guds hus som Nebukadnesar tok frå tempelet i Jerusalem og førte til Babel, skal førast attende. Dei skal setjast på plassen sin i tempelet i Jerusalem og leggjast ned i Guds hus.
וְ֠אַף מָאנֵ֣י בֵית־אֱלָהָא֮ דִּ֣י דַהֲבָ֣ה וְכַסְפָּא֒ דִּ֣י נְבֽוּכַדְנֶצַּ֗ר הַנְפֵּ֛ק מִן־הֵיכְלָ֥א דִי־בִירוּשְׁלֶ֖ם וְהֵיבֵ֣ל לְבָבֶ֑ל יַהֲתִיב֗וּן וִ֠יהָךְ לְהֵיכְלָ֤א דִי־בִירֽוּשְׁלֶם֙ לְאַתְרֵ֔הּ וְתַחֵ֖ת בְּבֵ֥ית אֱלָהָֽא׃ ס