Lysias (kommandant)
Den romerske kommandanten i Jerusalem
Klaudius Lysias var en romersk militær tribun og kommandant for garnisonen i Antonia-festningen i Jerusalem. Han reddet apostelen Paulus fra en rasende folkemengde og beskyttet ham mot en sammensvergelse, før han sendte ham til landshøvdingen Felix i Cæsarea for rettssak.
Nøkkelhendingar
Redder Paulus fra folkemengden
Da en opprørt folkemengde forsøkte å drepe Paulus i tempelet, grep Lysias inn med soldater og arresterte Paulus for å beskytte ham.
31Medan dei prøvde å slå han i hel, kom det melding til kommandanten for vaktstyrken om at heile Jerusalem var i opprør.
ζητούντων ⸀τε αὐτὸν ἀποκτεῖναι ἀνέβη φάσις τῷ χιλιάρχῳ τῆς σπείρης ὅτι ὅλη ⸀συγχύννεται Ἰερουσαλήμ,
32Straks tok han med seg soldatar og offiserar og sprang ned til dei. Då dei såg kommandanten og soldatane, slutta dei å slå Paulus.
ὃς ἐξαυτῆς παραλαβὼν στρατιώτας καὶ ἑκατοντάρχας κατέδραμεν ἐπʼ αὐτούς, οἱ δὲ ἰδόντες τὸν χιλίαρχον καὶ τοὺς στρατιώτας ἐπαύσαντο τύπτοντες τὸν Παῦλον.
33Kommandanten gjekk bort og greip han og gav ordre om at han skulle bindast med to lenkjer. Så spurde han kven han var og kva han hadde gjort.
⸂τότε ἐγγίσας⸃ ὁ χιλίαρχος ἐπελάβετο αὐτοῦ καὶ ἐκέλευσε δεθῆναι ἁλύσεσι δυσί, καὶ ἐπυνθάνετο ⸀τίς εἴη καὶ τί ἐστιν πεποιηκώς.
34Men i folkemengda ropa somme eitt og somme noko anna. Då han ikkje kunne få greie på sanninga på grunn av bråket, gav han ordre om at Paulus skulle førast inn i festninga.
ἄλλοι δὲ ἄλλο τι ⸀ἐπεφώνουν ἐν τῷ ὄχλῳ· μὴ ⸂δυναμένου δὲ αὐτοῦ⸃ γνῶναι τὸ ἀσφαλὲς διὰ τὸν θόρυβον ἐκέλευσεν ἄγεσθαι αὐτὸν εἰς τὴν παρεμβολήν.
35Då han kom til trappa, måtte soldatane bera han på grunn av valden frå folkemengda.
ὅτε δὲ ἐγένετο ἐπὶ τοὺς ἀναβαθμούς, συνέβη βαστάζεσθαι αὐτὸν ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν διὰ τὴν βίαν τοῦ ὄχλου,
36For heile folkemengda følgde etter og ropa: «Bort med han!»
ἠκολούθει γὰρ τὸ πλῆθος τοῦ λαοῦ ⸀κράζοντες· Αἶρε αὐτόν.
Oppdager Paulus' romerske borgerskap
Lysias ville forhøre Paulus under pisking, men stoppet da han fikk vite at Paulus var romersk borger, noe som var ulovlig å behandle slik.
24gav kommandanten ordre om at han skulle førast inn i festninga. Han sa at han skulle forhøyrast med piskeslag, så han kunne finna ut kvifor dei ropa slik mot han.
ἐκέλευσεν ⸂ὁ χιλίαρχος εἰσάγεσθαι αὐτὸν⸃ εἰς τὴν παρεμβολήν, ⸀εἴπας μάστιξιν ἀνετάζεσθαι αὐτὸν ἵνα ἐπιγνῷ διʼ ἣν αἰτίαν οὕτως ἐπεφώνουν αὐτῷ.
25Men då dei batt han fast med reimene, sa Paulus til offiseren som stod der: «Er det lovleg for dykk å piska ein romersk borgar som ikkje er dømd?»
ὡς δὲ ⸀προέτειναν αὐτὸν τοῖς ἱμᾶσιν εἶπεν πρὸς τὸν ἑστῶτα ἑκατόνταρχον ὁ Παῦλος· Εἰ ἄνθρωπον Ῥωμαῖον καὶ ἀκατάκριτον ἔξεστιν ὑμῖν μαστίζειν;
26Då offiseren høyrde dette, gjekk han til kommandanten og melde frå: «Kva tenkjer du å gjera? Denne mannen er ein romarborgar!»
ἀκούσας δὲ ὁ ἑκατοντάρχης προσελθὼν ⸂τῷ χιλιάρχῳ ἀπήγγειλεν⸃ λέγων· ⸀Τί μέλλεις ποιεῖν; ὁ γὰρ ἄνθρωπος οὗτος Ῥωμαῖός ἐστιν.
27Kommandanten kom bort og sa til han: «Sei meg, er du romarborgar?» Han svara: «Ja.»
προσελθὼν δὲ ὁ χιλίαρχος εἶπεν αὐτῷ· Λέγε μοι, ⸀σὺ Ῥωμαῖος εἶ; ὁ δὲ ἔφη· Ναί.
28Kommandanten svara: «Eg måtte betala ein stor sum for å få dette borgarskapet.» Men Paulus sa: «Eg er fødd som romarborgar.»
ἀπεκρίθη ⸀δὲ ὁ χιλίαρχος· Ἐγὼ πολλοῦ κεφαλαίου τὴν πολιτείαν ταύτην ἐκτησάμην. ὁ δὲ Παῦλος ἔφη· Ἐγὼ δὲ καὶ γεγέννημαι.
29Straks trekte dei som skulle forhøyra han seg tilbake. Kommandanten vart òg redd då han forstod at han var romarborgar, og at han hadde lagt han i lenkjer.
εὐθέως οὖν ἀπέστησαν ἀπʼ αὐτοῦ οἱ μέλλοντες αὐτὸν ἀνετάζειν· καὶ ὁ χιλίαρχος δὲ ἐφοβήθη ἐπιγνοὺς ὅτι Ῥωμαῖός ἐστιν καὶ ὅτι ⸂αὐτὸν ἦν⸃ δεδεκώς.
Stiller Paulus for det jødiske rådet
For å finne ut hva anklagene mot Paulus gjaldt, førte Lysias ham fram for Sanhedrin, det jødiske rådet.
30Dagen etter ville han finna ut kva jødane verkeleg skulda han for. Han løyste han frå lenkjene og baud at ovsteprestane og heile Rådet skulle koma saman. Så førte han Paulus ned og stilte han fram for dei.
Τῇ δὲ ἐπαύριον βουλόμενος γνῶναι τὸ ἀσφαλὲς τὸ τί κατηγορεῖται ⸀ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων ἔλυσεν ⸀αὐτόν, καὶ ἐκέλευσεν ⸀συνελθεῖν τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ ⸀πᾶν τὸ ⸀συνέδριον, καὶ καταγαγὼν τὸν Παῦλον ἔστησεν εἰς αὐτούς.
1Paulus såg fast på Rådet og sa: «Brør, eg har levd for Gud med godt samvit heilt til denne dagen.»
ἀτενίσας δὲ ⸂ὁ Παῦλος τῷ συνεδρίῳ⸃ εἶπεν· Ἄνδρες ἀδελφοί, ἐγὼ πάσῃ συνειδήσει ἀγαθῇ πεπολίτευμαι τῷ θεῷ ἄχρι ταύτης τῆς ἡμέρας.
2Då gav øvstepresten Ananias ordre til dei som stod attmed Paulus, om å slå han på munnen.
ὁ δὲ ἀρχιερεὺς Ἁνανίας ἐπέταξεν τοῖς παρεστῶσιν αὐτῷ τύπτειν αὐτοῦ τὸ στόμα.
3Då sa Paulus til han: «Gud skal slå deg, du kvitkalka vegg! Du sit der og dømer meg etter lova, og samstundes bryt du lova ved å gje ordre om å slå meg?»
τότε ὁ Παῦλος πρὸς αὐτὸν εἶπεν· Τύπτειν σε μέλλει ὁ θεός, τοῖχε κεκονιαμένε· καὶ σὺ κάθῃ κρίνων με κατὰ τὸν νόμον, καὶ παρανομῶν κελεύεις με τύπτεσθαι;
4Dei som stod der, sa: «Spottar du Guds øvsteprest?»
οἱ δὲ παρεστῶτες εἶπαν· Τὸν ἀρχιερέα τοῦ θεοῦ λοιδορεῖς;
5Paulus svara: «Brør, eg visste ikkje at han er øvsteprest. For det står skrive: Du skal ikkje tala vondt om ein leiar for folket ditt.»
ἔφη τε ὁ Παῦλος· Οὐκ ᾔδειν, ἀδελφοί, ὅτι ἐστὶν ἀρχιερεύς· γέγραπται γὰρ ⸀ὅτι Ἄρχοντα τοῦ λαοῦ σου οὐκ ἐρεῖς κακῶς.
6Då Paulus skjøna at den eine delen var saddukearar og den andre farisearar, ropa han ut i Rådet: «Brør, eg er farisear, son av farisearar! Det er for vona om oppstoda av døde eg står her og blir dømd.»
Γνοὺς δὲ ὁ Παῦλος ὅτι τὸ ἓν μέρος ἐστὶν Σαδδουκαίων τὸ δὲ ἕτερον Φαρισαίων ⸀ἔκραζεν ἐν τῷ συνεδρίῳ· Ἄνδρες ἀδελφοί, ἐγὼ Φαρισαῖός εἰμι, υἱὸς ⸀Φαρισαίων· περὶ ἐλπίδος καὶ ἀναστάσεως νεκρῶν ⸀ἐγὼ κρίνομαι.
7Då han sa dette, vart det strid mellom farisearane og saddukearane, og forsamlinga vart splitta.
τοῦτο δὲ αὐτοῦ ⸀λαλοῦντος ἐγένετο στάσις τῶν Φαρισαίων ⸂καὶ Σαδδουκαίων⸃, καὶ ἐσχίσθη τὸ πλῆθος.
8For saddukearane seier at det ikkje finst oppstode, og heller ikkje engel eller ånd, men farisearane vedkjenner seg begge delar.
Σαδδουκαῖοι ⸀μὲν γὰρ λέγουσιν μὴ εἶναι ἀνάστασιν ⸀μήτε ἄγγελον μήτε πνεῦμα, Φαρισαῖοι δὲ ὁμολογοῦσιν τὰ ἀμφότερα.
9Det vart eit veldig rop, og nokre av dei skriftlærde frå farisearflokken reiste seg og stridde hardt. Dei sa: «Vi finn ikkje noko gale med denne mannen. Men om ei ånd eller ein engel har tala til han—»
ἐγένετο δὲ κραυγὴ μεγάλη, καὶ ἀναστάντες ⸂τινὲς τῶν γραμματέων⸃ τοῦ μέρους τῶν Φαρισαίων διεμάχοντο λέγοντες· Οὐδὲν κακὸν εὑρίσκομεν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τούτῳ· εἰ δὲ πνεῦμα ἐλάλησεν αὐτῷ ἢ ⸀ἄγγελος—
10Då striden vart heftig, vart kommandanten redd for at Paulus skulle bli riven i stykke av dei. Han gav ordre til soldatane om å gå ned, rive han ut frå dei og føre han inn i festninga.
πολλῆς δὲ ⸀γινομένης στάσεως ⸀φοβηθεὶς ὁ χιλίαρχος μὴ διασπασθῇ ὁ Παῦλος ὑπʼ αὐτῶν ἐκέλευσεν τὸ στράτευμα ⸀καταβὰν ἁρπάσαι αὐτὸν ἐκ μέσου αὐτῶν, ἄγειν ⸀τε εἰς τὴν παρεμβολήν.
Avverger sammensvergelsen mot Paulus
Da Lysias fikk vite om en sammensvergelse der over førti menn hadde sverget å drepe Paulus, handlet han raskt for å beskytte fangen.
16Men son til syster til Paulus høyrde om bakhaldet. Han kom og gjekk inn i festninga og fortalde det til Paulus.
Ἀκούσας δὲ ὁ υἱὸς τῆς ἀδελφῆς Παύλου ⸂τὴν ἐνέδραν⸃ παραγενόμενος καὶ εἰσελθὼν εἰς τὴν παρεμβολὴν ἀπήγγειλεν τῷ Παύλῳ.
17Paulus kalla til seg ein av offiserane og sa: «Før denne unge mannen til kommandanten, for han har noko å fortelja han.»
προσκαλεσάμενος δὲ ὁ Παῦλος ἕνα τῶν ἑκατονταρχῶν ἔφη· Τὸν νεανίαν τοῦτον ⸀ἄπαγε πρὸς τὸν χιλίαρχον, ἔχει γὰρ ⸂ἀπαγγεῖλαί τι⸃ αὐτῷ.
18Så tok han han med seg og førte han til kommandanten og sa: «Fangen Paulus kalla meg til seg og bad meg føre denne unge mannen til deg, for han har noko å seia deg.»
ὁ μὲν οὖν παραλαβὼν αὐτὸν ἤγαγεν πρὸς τὸν χιλίαρχον καὶ φησίν· Ὁ δέσμιος Παῦλος προσκαλεσάμενός με ἠρώτησεν τοῦτον τὸν ⸀νεανίαν ἀγαγεῖν πρὸς σέ, ἔχοντά τι λαλῆσαί σοι.
19Kommandanten tok han i handa, gjekk til sides med han og spurde: «Kva er det du har å fortelja meg?»
ἐπιλαβόμενος δὲ τῆς χειρὸς αὐτοῦ ὁ χιλίαρχος καὶ ἀναχωρήσας κατʼ ἰδίαν ἐπυνθάνετο· Τί ἐστιν ὃ ἔχεις ἀπαγγεῖλαί μοι;
20Han sa: «Jødane har vorte samde om å be deg føre Paulus ned til Rådet i morgon, som om dei ville granska saka hans nærare.
εἶπεν δὲ ὅτι Οἱ Ἰουδαῖοι συνέθεντο τοῦ ἐρωτῆσαί σε ὅπως αὔριον ⸂τὸν Παῦλον καταγάγῃς εἰς τὸ συνέδριον⸃ ὡς ⸀μέλλον τι ἀκριβέστερον πυνθάνεσθαι περὶ αὐτοῦ·
21Men ikkje tru dei! For meir enn førti av dei ligg i bakhald for han. Dei har lagt seg sjølve under ei forbanning om korkje å eta eller drikka før dei har drepe han. No står dei klare og ventar berre på at du skal seia ja.»
σὺ οὖν μὴ πεισθῇς αὐτοῖς, ἐνεδρεύουσιν γὰρ αὐτὸν ἐξ αὐτῶν ἄνδρες πλείους τεσσεράκοντα, οἵτινες ἀνεθεμάτισαν ἑαυτοὺς μήτε φαγεῖν μήτε πιεῖν ἕως οὗ ἀνέλωσιν αὐτόν, καὶ νῦν ⸂εἰσιν ἕτοιμοι⸃ προσδεχόμενοι τὴν ἀπὸ σοῦ ἐπαγγελίαν.
22Kommandanten lét den unge mannen gå og gav han påbod: «Ikkje fortel nokon at du har meldt dette til meg.»
ὁ μὲν οὖν χιλίαρχος ἀπέλυσε τὸν ⸀νεανίσκον παραγγείλας μηδενὶ ἐκλαλῆσαι ὅτι ταῦτα ἐνεφάνισας πρὸς ⸀ἐμέ.
Sender Paulus til Felix i Cæsarea
Lysias organiserte en stor militæreskorte på nesten 500 mann for å føre Paulus trygt til landshøvdingen Felix i Cæsarea, sammen med et brev som forklarte saken.
23Så kalla han til seg to av offiserane og sa: «Gjer klare to hundre soldatar, sytti ryttarar og to hundre lettvæpna til å dra til Cæsarea ved den tredje timen i natt.
Καὶ προσκαλεσάμενός ⸂τινας δύο⸃ τῶν ἑκατονταρχῶν εἶπεν· Ἑτοιμάσατε στρατιώτας διακοσίους ὅπως πορευθῶσιν ἕως Καισαρείας, καὶ ἱππεῖς ἑβδομήκοντα καὶ δεξιολάβους διακοσίους, ἀπὸ τρίτης ὥρας τῆς νυκτός,
24Ha òg ridedyr klare, så de kan setja Paulus på og føre han trygt fram til statthaldar Feliks.»
κτήνη τε παραστῆσαι ἵνα ἐπιβιβάσαντες τὸν Παῦλον διασώσωσι πρὸς Φήλικα τὸν ἡγεμόνα,
25Han skreiv eit brev med dette innhaldet:
γράψας ἐπιστολὴν ⸀ἔχουσαν τὸν τύπον τοῦτον·
26«Claudius Lysias helsar den høgvørde statthaldar Feliks.
Κλαύδιος Λυσίας τῷ κρατίστῳ ἡγεμόνι Φήλικι χαίρειν.
27Denne mannen vart gripen av jødane og var i ferd med å bli drepen av dei. Då kom eg til med soldatane og reiv han ut, for eg hadde fått vita at han er romarborgar.
τὸν ἄνδρα τοῦτον συλλημφθέντα ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων καὶ μέλλοντα ἀναιρεῖσθαι ὑπʼ αὐτῶν ἐπιστὰς σὺν τῷ στρατεύματι ⸀ἐξειλάμην, μαθὼν ὅτι Ῥωμαῖός ἐστιν,
28Eg ville finna ut kva dei skulda han for, og førte han fram for Rådet deira.
βουλόμενός ⸀τε ⸀ἐπιγνῶναι τὴν αἰτίαν διʼ ἣν ἐνεκάλουν αὐτῷ, ⸀κατήγαγον εἰς τὸ συνέδριον αὐτῶν.
29Eg fann at han var skulda for spørsmål om deira eiga lov, men det var ikkje noko som fortente død eller fengsel.
ὃν εὗρον ἐγκαλούμενον περὶ ζητημάτων τοῦ νόμου αὐτῶν, μηδὲν ⸀δὲ ἄξιον θανάτου ἢ δεσμῶν ⸂ἔχοντα ἔγκλημα⸃.
30Då eg fekk melding om at det var lagt planar mot mannen, sende eg han straks til deg og gav ordre til dei som skuldar han, om å leggja fram saka si for deg.»
μηνυθείσης δέ μοι ἐπιβουλῆς εἰς τὸν ⸀ἄνδρα ἔσεσθαι ⸀ἐξαυτῆς ἔπεμψα πρὸς σέ, παραγγείλας καὶ τοῖς κατηγόροις ⸀λέγειν πρὸς αὐτὸν ἐπὶ ⸀σοῦ.
31Soldatane tok Paulus med seg, slik dei hadde fått ordre om, og førte han om natta til Antipatris.
Οἱ μὲν οὖν στρατιῶται κατὰ τὸ διατεταγμένον αὐτοῖς ἀναλαβόντες τὸν Παῦλον ἤγαγον ⸀διὰ νυκτὸς εἰς τὴν Ἀντιπατρίδα·
32Dagen etter lét dei ryttarane halda fram med han, medan dei sjølve vende tilbake til festninga.
τῇ δὲ ἐπαύριον ἐάσαντες τοὺς ἱππεῖς ⸀ἀπέρχεσθαι σὺν αὐτῷ ὑπέστρεψαν εἰς τὴν παρεμβολήν·
33Då dei kom til Cæsarea, gav dei brevet til statthaldaren og førte Paulus fram for han.
οἵτινες εἰσελθόντες εἰς τὴν Καισάρειαν καὶ ἀναδόντες τὴν ἐπιστολὴν τῷ ἡγεμόνι παρέστησαν καὶ τὸν Παῦλον αὐτῷ.