Dareios I
Persias konge som gjenoppbygde tempelet
Dareios I (Dareios den store) var den persiske kongen som regjerte fra ca. 522 til 486 f.Kr. Han spilte en avgjørende rolle i Bibelens historie ved å bekrefte Kyros' opprinnelige edikt om gjenoppbyggingen av tempelet i Jerusalem, og beordret at arbeidet skulle fortsette etter en periode med stans. Under hans styre ble det andre tempelet fullført i 516 f.Kr.
Nøkkelhendingar
Tempelbyggingen stanses og saken bringes for Dareios
Motstandere av jødene forsøkte å stanse gjenoppbyggingen av tempelet. Saken ble sendt til kong Dareios for en avgjørelse.
24Då stansa arbeidet på Guds hus i Jerusalem, og det låg nede til det andre styringsåret til Dareios, kongen av Persia.
בֵּאדַ֗יִן בְּטֵלַת֙ עֲבִידַ֣ת בֵּית־אֱלָהָ֔א דִּ֖י בִּירוּשְׁלֶ֑ם וַהֲוָת֙ בָּֽטְלָ֔א עַ֚ד שְׁנַ֣ת תַּרְתֵּ֔ין לְמַלְכ֖וּת דָּרְיָ֥וֶשׁ מֶֽלֶךְ־פָּרָֽס׃ פ
5Men Guds auge vaka over dei eldste av jødane, så dei ikkje vart stogga før saka kunne koma fram for Dareios og det kom eit skriftleg svar på dette.
וְעֵ֣ין אֱלָהֲהֹ֗ם הֲוָת֙ עַל־שָׂבֵ֣י יְהוּדָיֵ֔א וְלָא־בַטִּ֣לוּ הִמּ֔וֹ עַד־טַעְמָ֖א לְדָרְיָ֣וֶשׁ יְהָ֑ךְ וֶאֱדַ֛יִן יְתִיב֥וּן נִשְׁתְּוָנָ֖א עַל־דְּנָֽה׃ פ
6Dette er ei avskrift av brevet som Tattenai, statthaldaren i landet bortenfor elva, og Sjetar-Bosenai og embetsmennene hans, afarsakittane som budde bortenfor elva, sende til kong Dareios.
פַּרְשֶׁ֣גֶן אִ֠גַּרְתָּא דִּֽי־שְׁלַ֞ח תַּתְּנַ֣י ׀ פַּחַ֣ת עֲבַֽר־נַהֲרָ֗ה וּשְׁתַ֤ר בּוֹזְנַי֙ וּכְנָ֣וָתֵ֔הּ אֲפַ֨רְסְכָיֵ֔א דִּ֖י בַּעֲבַ֣ר נַהֲרָ֑ה עַל־דָּרְיָ֖וֶשׁ מַלְכָּֽא׃
7Dei sende ei melding til han, og dette var skrive i henne: «Til kong Dareios, all fred!
פִּתְגָמָ֖א שְׁלַ֣חוּ עֲל֑וֹהִי וְכִדְנָה֙ כְּתִ֣יב בְּגַוֵּ֔הּ לְדָרְיָ֥וֶשׁ מַלְכָּ֖א שְׁלָמָ֥א כֹֽלָּא׃ ס
8Det skal vera kjent for kongen at vi drog til provinsen Juda, til huset åt den store Gud. Det vert bygt med store steinar, og tømmer vert lagt inn i veggene. Dette arbeidet går raskt fram og lukkast under hendene deira.
יְדִ֣יעַ ׀ לֶהֱוֵ֣א לְמַלְכָּ֗א דִּֽי־אֲזַ֜לְנָא לִיה֤וּד מְדִֽינְתָּא֙ לְבֵית֙ אֱלָהָ֣א רַבָּ֔א וְה֤וּא מִתְבְּנֵא֙ אֶ֣בֶן גְּלָ֔ל וְאָ֖ע מִתְּשָׂ֣ם בְּכֻתְלַיָּ֑א וַעֲבִ֥ידְתָּא דָ֛ךְ אָסְפַּ֥רְנָא מִתְעַבְדָ֖א וּמַצְלַ֥ח בְּיֶדְהֹֽם׃ ס
Dareios bekrefter Kyros' edikt
Dareios beordret et søk i de kongelige arkivene og fant Kyros' opprinnelige edikt som tillot gjenoppbyggingen av tempelet i Jerusalem.
1Då gav kong Dareios ordre om at dei skulle leita i arkivet der skattane var lagra i Babel.
בֵּאדַ֛יִן דָּרְיָ֥וֶשׁ מַלְכָּ֖א שָׂ֣ם טְעֵ֑ם וּבַקַּ֣רוּ ׀ בְּבֵ֣ית סִפְרַיָּ֗א דִּ֧י גִנְזַיָּ֛א מְהַחֲתִ֥ין תַּמָּ֖ה בְּבָבֶֽל׃
2I Ekbatana, borga i provinsen Media, fann dei ei skriftrull. I ho stod det skrive:
וְהִשְׁתְּכַ֣ח בְּאַחְמְתָ֗א בְּבִֽירְתָ֛א דִּ֛י בְּמָדַ֥י מְדִינְתָּ֖ה מְגִלָּ֣ה חֲדָ֑ה וְכֵן־כְּתִ֥יב בְּגַוַּ֖הּ דִּכְרוֹנָֽה׃ פ
3I det første året til kong Kyros gav kong Kyros denne ordren: Guds hus i Jerusalem skal byggjast opp att, på den staden der dei ber fram offer. Grunnvollane skal leggjast på nytt. Høgda skal vera seksti alner og breidda seksti alner.
בִּשְׁנַ֨ת חֲדָ֜ה לְכ֣וֹרֶשׁ מַלְכָּ֗א כּ֣וֹרֶשׁ מַלְכָּא֮ שָׂ֣ם טְעֵם֒ בֵּית־אֱלָהָ֤א בִֽירוּשְׁלֶם֙ בַּיְתָ֣א יִתְבְּנֵ֔א אֲתַר֙ דִּֽי־דָבְחִ֣ין דִּבְחִ֔ין וְאֻשּׁ֖וֹהִי מְסֽוֹבְלִ֑ין רוּמֵהּ֙ אַמִּ֣ין שִׁתִּ֔ין פְּתָיֵ֖הּ אַמִּ֥ין שִׁתִּֽין׃
4Det skal vera tre lag med store steinar og eitt lag med nytt tømmer. Kostnadene skal dekkjast av kongens skattkammer.
נִדְבָּכִ֞ין דִּי־אֶ֤בֶן גְּלָל֙ תְּלָתָ֔א וְנִדְבָּ֖ךְ דִּי־אָ֣ע חֲדַ֑ת וְנִ֨פְקְתָ֔א מִן־בֵּ֥ית מַלְכָּ֖א תִּתְיְהִֽב׃
5Og dei kara av gull og sølv frå Guds hus som Nebukadnesar tok frå tempelet i Jerusalem og førte til Babel, skal førast attende. Dei skal setjast på plassen sin i tempelet i Jerusalem og leggjast ned i Guds hus.
וְ֠אַף מָאנֵ֣י בֵית־אֱלָהָא֮ דִּ֣י דַהֲבָ֣ה וְכַסְפָּא֒ דִּ֣י נְבֽוּכַדְנֶצַּ֗ר הַנְפֵּ֛ק מִן־הֵיכְלָ֥א דִי־בִירוּשְׁלֶ֖ם וְהֵיבֵ֣ל לְבָבֶ֑ל יַהֲתִיב֗וּן וִ֠יהָךְ לְהֵיכְלָ֤א דִי־בִירֽוּשְׁלֶם֙ לְאַתְרֵ֔הּ וְתַחֵ֖ת בְּבֵ֥ית אֱלָהָֽא׃ ס
Dareios beordrer at tempelbyggingen skal fortsette
Dareios utstedte et nytt dekret som beordret at arbeidet med tempelet skulle fortsette uhindret, og at kostnadene skulle dekkes av den kongelige skattkammeret.
6Difor skal du, Tattenai, statthaldar i landet vest for Eufrat, Sjetar-Bosenai og medarbeidarane dykkar, persiske embetsmenn i landet vest for Eufrat, halda dykk borte frå den staden.
כְּעַ֡ן תַּ֠תְּנַי פַּחַ֨ת עֲבַֽר־נַהֲרָ֜ה שְׁתַ֤ר בּוֹזְנַי֙ וּכְנָוָ֣תְה֔וֹן אֲפַרְסְכָיֵ֔א דִּ֖י בַּעֲבַ֣ר נַהֲרָ֑ה רַחִיקִ֥ין הֲו֖וֹ מִן־תַּמָּֽה׃
7Lat arbeidet på dette Guds hus vera i fred. Lat statthaldaren over jødane og dei eldste blant jødane byggja dette Guds hus på den staden det stod før.
שְׁבֻ֕קוּ לַעֲבִידַ֖ת בֵּית־אֱלָהָ֣א דֵ֑ךְ פַּחַ֤ת יְהוּדָיֵא֙ וּלְשָׂבֵ֣י יְהוּדָיֵ֔א בֵּית־אֱלָהָ֥א דֵ֖ךְ יִבְנ֥וֹן עַל־אַתְרֵֽהּ׃
8Og eg gjev ordre om kva de skal gjera for dei eldste blant jødane når dei byggjer dette Guds hus: Av kongens inntekter, det vil seia skatten frå landet vest for Eufrat, skal kostnadene straks betalast til desse mennene, så arbeidet ikkje blir hindra.
וּמִנִּי֮ שִׂ֣ים טְעֵם֒ לְמָ֣א דִֽי־תֽ͏ַעַבְד֗וּן עִם־שָׂבֵ֤י יְהוּדָיֵא֙ אִלֵּ֔ךְ לְמִבְנֵ֖א בֵּית־אֱלָהָ֣א דֵ֑ךְ וּמִנִּכְסֵ֣י מַלְכָּ֗א דִּ֚י מִדַּת֙ עֲבַ֣ר נַהֲרָ֔ה אָסְפַּ֗רְנָא נִפְקְתָ֛א תֶּהֱוֵ֧א מִֽתְיַהֲבָ֛א לְגֻבְרַיָּ֥א אִלֵּ֖ךְ דִּי־לָ֥א לְבַטָּלָֽא׃
9Det dei treng av unge oksar, vêrar og lam til brennoffer for himmelens Gud, og kveite, salt, vin og olje, slik prestane i Jerusalem seier, skal gjevast dei dag for dag utan avbrot.
וּמָ֣ה חַשְׁחָ֡ן וּבְנֵ֣י תוֹרִ֣ין וְדִכְרִ֣ין וְאִמְּרִ֣ין ׀ לַעֲלָוָ֣ן ׀ לֶאֱלָ֪הּ שְׁמַיָּ֟א חִנְטִ֞ין מְלַ֣ח ׀ חֲמַ֣ר וּמְשַׁ֗ח כְּמֵאמַ֨ר כָּהֲנַיָּ֤א דִי־בִירֽוּשְׁלֶם֙ לֶהֱוֵ֨א מִתְיְהֵ֥ב לְהֹ֛ם י֥וֹם ׀ בְּי֖וֹם דִּי־לָ֥א שָׁלֽוּ׃
10Då kan dei bera fram offer med god ange for himmelens Gud og be for livet til kongen og sønene hans.
דִּֽי־לֶהֱוֺ֧ן מְהַקְרְבִ֛ין נִיחוֹחִ֖ין לֶאֱלָ֣הּ שְׁמַיָּ֑א וּמְצַלַּ֕יִן לְחַיֵּ֥י מַלְכָּ֖א וּבְנֽוֹהִי׃
11Vidare gjev eg ordre om at dersom nokon bryt dette påbodet, skal ei bjelke rivast ut av huset hans, og han skal reisast opp og spiddast på ho. Og huset hans skal gjerast til ein søppelhaug på grunn av dette.
וּמִנִּי֮ שִׂ֣ים טְעֵם֒ דִּ֣י כָל־אֱנָ֗שׁ דִּ֤י יְהַשְׁנֵא֙ פִּתְגָמָ֣א דְנָ֔ה יִתְנְסַ֥ח אָע֙ מִן־בַּיְתֵ֔הּ וּזְקִ֖יף יִתְמְחֵ֣א עֲלֹ֑הִי וּבַיְתֵ֛הּ נְוָל֥וּ יִתְעֲבֵ֖ד עַל־דְּנָֽה׃
12Måtte den Gud som har late namnet sitt bu der, slå ned kvar konge og kvart folk som strekkjer ut handa si for å bryta dette påbodet og øydeleggja dette Guds hus i Jerusalem. Eg, Dareios, har gjeve denne ordren. Lat ho bli utført nøyaktig!
וֵֽאלָהָ֞א דִּ֣י שַׁכִּ֧ן שְׁמֵ֣הּ תַּמָּ֗ה יְמַגַּ֞ר כָּל־מֶ֤לֶךְ וְעַם֙ דִּ֣י ׀ יִשְׁלַ֣ח יְדֵ֗הּ לְהַשְׁנָיָ֛ה לְחַבָּלָ֛ה בֵּית־אֱלָהָ֥א דֵ֖ךְ דִּ֣י בִירוּשְׁלֶ֑ם אֲנָ֤ה דָרְיָ֙וֶשׁ֙ שָׂ֣מֶת טְעֵ֔ם אָסְפַּ֖רְנָא יִתְעֲבִֽד׃ פ
Tempelet fullføres under Dareios' regjeringstid
Det andre tempelet ble fullført i Dareios' sjette regjeringsår, til stor glede for det jødiske folket som hadde vendt tilbake fra eksilet.
13Då gjorde Tattenai, statthaldaren i landet vest for Eufrat, Sjetar-Bosenai og medarbeidarane deira nøyaktig som kong Dareios hadde sendt bod om.
אֱ֠דַיִן תַּתְּנַ֞י פַּחַ֧ת עֲבַֽר־נַהֲרָ֛ה שְׁתַ֥ר בּוֹזְנַ֖י וּכְנָוָתְה֑וֹן לָקֳבֵ֗ל דִּֽי־שְׁלַ֞ח דָּרְיָ֧וֶשׁ מַלְכָּ֛א כְּנֵ֖מָא אָסְפַּ֥רְנָא עֲבַֽדוּ׃
14Dei eldste blant jødane heldt fram med å byggja, og dei hadde framgang gjennom profetiane til profeten Haggai og Sakarja, son til Iddo. Dei fullførte byggverket etter påbod frå Israels Gud og etter påbod frå Kyros, Dareios og Artaxerxes, kongen av Persia.
וְשָׂבֵ֤י יְהוּדָיֵא֙ בָּנַ֣יִן וּמַצְלְחִ֔ין בִּנְבוּאַת֙ חַגַּ֣י *נביאה **נְבִיָּ֔א וּזְכַרְיָ֖ה בַּר־עִדּ֑וֹא וּבְנ֣וֹ וְשַׁכְלִ֗לוּ מִן־טַ֙עַם֙ אֱלָ֣הּ יִשְׂרָאֵ֔ל וּמִטְּעֵם֙ כּ֣וֹרֶשׁ וְדָרְיָ֔וֶשׁ וְאַרְתַּחְשַׁ֖שְׂתְּא מֶ֥לֶךְ פָּרָֽס׃
15Tempelet stod ferdig den tredje dagen i månaden adar, i det sjette året av regjeringstida til kong Dareios.
וְשֵׁיצִיא֙ בַּיְתָ֣ה דְנָ֔ה עַ֛ד י֥וֹם תְּלָתָ֖ה לִירַ֣ח אֲדָ֑ר דִּי־הִ֣יא שְׁנַת־שֵׁ֔ת לְמַלְכ֖וּת דָּרְיָ֥וֶשׁ מַלְכָּֽא׃ פ
Profetene Haggai og Sakarja profeterer under Dareios
Profetene Haggai og Sakarja oppmuntret folket til å gjenoppta tempelbyggingen i Dareios' andre regjeringsår, med Guds løfter om velsignelse.
1I det andre året til kong Dareios, på den første dagen i den sjette månaden, kom Herrens ord gjennom profeten Haggai til Serubabel, son til Sjealtiel, statthaldaren i Juda, og til Josva, son til Jehosadak, øvstepresten:
בִּשְׁנַ֤ת שְׁתַּ֙יִם֙ לְדָרְיָ֣וֶשׁ הַמֶּ֔לֶךְ בַּחֹ֙דֶשׁ֙ הַשִּׁשִּׁ֔י בְּי֥וֹם אֶחָ֖ד לַחֹ֑דֶשׁ הָיָ֨ה דְבַר־יְהוָ֜ה בְּיַד־חַגַּ֣י הַנָּבִ֗יא אֶל־זְרֻבָּבֶ֤ל בֶּן־שְׁאַלְתִּיאֵל֙ פַּחַ֣ת יְהוּדָ֔ה וְאֶל־יְהוֹשֻׁ֧עַ בֶּן־יְהוֹצָדָ֛ק הַכֹּהֵ֥ן הַגָּד֖וֹל לֵאמֹֽר׃
2Så seier Herren over hærskarane: Dette folket seier at tida enno ikkje er komen til å byggja Herrens hus.
כֹּ֥ה אָמַ֛ר יְהוָ֥ה צְבָא֖וֹת לֵאמֹ֑ר הָעָ֤ם הַזֶּה֙ אָֽמְר֔וּ לֹ֥א עֶת־בֹּ֛א עֶת־בֵּ֥ית יְהוָ֖ה לְהִבָּנֽוֹת׃ פ
3Då kom Herrens ord gjennom profeten Haggai:
וַֽיְהִי֙ דְּבַר־יְהוָ֔ה בְּיַד־חַגַּ֥י הַנָּבִ֖יא לֵאמֹֽר׃
4Er det tid for dykk sjølve å bu i husa dykkar med panel på veggene, medan dette huset ligg i ruinar?
הַעֵ֤ת לָכֶם֙ אַתֶּ֔ם לָשֶׁ֖בֶת בְּבָתֵּיכֶ֣ם סְפוּנִ֑ים וְהַבַּ֥יִת הַזֶּ֖ה חָרֵֽב׃
1I den åttande månaden, i det andre året til Dareios, kom Herrens ord til profeten Sakarja, son til Berekja, soneson til Iddo, og det lydde så:
בַּחֹ֙דֶשׁ֙ הַשְּׁמִינִ֔י בִּשְׁנַ֥ת שְׁתַּ֖יִם לְדָרְיָ֑וֶשׁ הָיָ֣ה דְבַר־יְהוָ֗ה אֶל־זְכַרְיָה֙ בֶּן־בֶּ֣רֶכְיָ֔ה בֶּן־עִדּ֥וֹ הַנָּבִ֖יא לֵאמֹֽר׃
7På den tjuefjerde dagen i den ellevte månaden, det er månaden Sjebat, i det andre året til Dareios, kom Herrens ord til profeten Sakarja, son til Berekja, son til Iddo, og lydde så:
בְּיוֹם֩ עֶשְׂרִ֨ים וְאַרְבָּעָ֜ה לְעַשְׁתֵּֽי־עָשָׂ֥ר חֹ֙דֶשׁ֙ הוּא־חֹ֣דֶשׁ שְׁבָ֔ט בִּשְׁנַ֥ת שְׁתַּ֖יִם לְדָרְיָ֑וֶשׁ הָיָ֣ה דְבַר־יְהוָ֗ה אֶל־זְכַרְיָה֙ בֶּן־בֶּ֣רֶכְיָ֔הוּ בֶּן־עִדּ֥וֹא הַנָּבִ֖יא לֵאמֹֽר׃
Haggai bringer Guds løfte om herlighet i det nye tempelet
Under Dareios' regjeringstid profeterte Haggai at det nye tempelet ville overgå det forrige i herlighet, og at Gud ville velsigne sitt folk.
1På den tjueførste dagen i den sjuande månaden kom Herrens ord gjennom profeten Haggai:
בַּשְּׁבִיעִ֕י בְּעֶשְׂרִ֥ים וְאֶחָ֖ד לַחֹ֑דֶשׁ הָיָה֙ דְּבַר־יְהוָ֔ה בְּיַד־חַגַּ֥י הַנָּבִ֖יא לֵאמֹֽר׃
2«Sei til Serubabel, son til Sjealtiel, som er statthaldar i Juda, og til øvstepresten Josva, son til Josadak, og til resten av folket:
אֱמָר־נָ֗א אֶל־זְרֻבָּבֶ֤ל בֶּן־שַׁלְתִּיאֵל֙ פַּחַ֣ת יְהוּדָ֔ה וְאֶל־יְהוֹשֻׁ֥עַ בֶּן־יְהוֹצָדָ֖ק הַכֹּהֵ֣ן הַגָּד֑וֹל וְאֶל־שְׁאֵרִ֥ית הָעָ֖ם לֵאמֹֽר׃
3Er det nokon att blant dykk som såg dette huset i den tidlegare herlegdomen? Og korleis ser det ut for dykk no? Er det ikkje som ingenting i auga dykkar?
מִ֤י בָכֶם֙ הַנִּשְׁאָ֔ר אֲשֶׁ֤ר רָאָה֙ אֶת־הַבַּ֣יִת הַזֶּ֔ה בִּכְבוֹד֖וֹ הָרִאשׁ֑וֹן וּמָ֨ה אַתֶּ֜ם רֹאִ֤ים אֹתוֹ֙ עַ֔תָּה הֲל֥וֹא כָמֹ֛הוּ כְּאַ֖יִן בְּעֵינֵיכֶֽם׃
4Men ver no sterk, Serubabel, seier Herren. Ver sterk, Josva, son til Josadak, du øvsteprest! Ver sterke, alt folket i landet, seier Herren. Arbeid! For eg er med dykk, seier Herren over hærskarane.
וְעַתָּ֣ה חֲזַ֣ק זְרֻבָּבֶ֣ל ׀ נְאֻם־יְהוָ֡ה וַחֲזַ֣ק יְהוֹשֻׁ֣עַ בֶּן־יְהוֹצָדָק֩ הַכֹּהֵ֨ן הַגָּד֜וֹל וַחֲזַ֨ק כָּל־עַ֥ם הָאָ֛רֶץ נְאֻם־יְהוָ֖ה וַֽעֲשׂ֑וּ כִּֽי־אֲנִ֣י אִתְּכֶ֔ם נְאֻ֖ם יְהוָ֥ה צְבָאֽוֹת׃
6For så seier Herren over hærskarane: «Endå ein gong, om ei lita stund, skal eg skaka himmelen og jorda, havet og det tørre landet.
כִּ֣י כֹ֤ה אָמַר֙ יְהוָ֣ה צְבָא֔וֹת ע֥וֹד אַחַ֖ת מְעַ֣ט הִ֑יא וַאֲנִ֗י מַרְעִישׁ֙ אֶת־הַשָּׁמַ֣יִם וְאֶת־הָאָ֔רֶץ וְאֶת־הַיָּ֖ם וְאֶת־הֶחָרָבָֽה׃
7Eg skal skaka alle folkeslaga, og det kostbare frå alle folkeslag skal koma. Eg skal fylla dette huset med herlegdom, seier Herren over hærskarane.
וְהִרְעַשְׁתִּי֙ אֶת־כָּל־הַגּוֹיִ֔ם וּבָ֖אוּ חֶמְדַּ֣ת כָּל־הַגּוֹיִ֑ם וּמִלֵּאתִ֞י אֶת־הַבַּ֤יִת הַזֶּה֙ כָּב֔וֹד אָמַ֖ר יְהוָ֥ה צְבָאֽוֹת׃
8Sølvet er mitt og gullet er mitt, seier Herren over hærskarane.
לִ֥י הַכֶּ֖סֶף וְלִ֣י הַזָּהָ֑ב נְאֻ֖ם יְהוָ֥ה צְבָאֽוֹת׃
9Herlegdomen til dette siste huset skal verta større enn den første, seier Herren over hærskarane. Og på denne staden skal eg gje fred, seier Herren over hærskarane.»
גָּד֣וֹל יִֽהְיֶ֡ה כְּבוֹד֩ הַבַּ֨יִת הַזֶּ֤ה הָאַֽחֲרוֹן֙ מִן־הָ֣רִאשׁ֔וֹן אָמַ֖ר יְהוָ֣ה צְבָא֑וֹת וּבַמָּק֤וֹם הַזֶּה֙ אֶתֵּ֣ן שָׁל֔וֹם נְאֻ֖ם יְהוָ֥ה צְבָאֽוֹת׃ פ