Hillel
Den store læreren
Hillel var en av de mest innflytelsesrike jødiske skriftlærde og rabbinere i perioden like før Jesu tid. Han var kjent for sin milde og barmhjertige tolkning av Toraen, og grunnla den phariseeriske skolen Bet Hillel. Selv om han ikke nevnes direkte ved navn i Bibelen, formet hans lære det religiøse landskapet som Jesus og de tidlige apostlene virket i.
Familie
Nøkkelhendingar
Hillels gylne regel
Hillel formulerte en versjon av den gylne regel: «Det du hater, gjør ikke mot din neste.» Dette prinsippet gjenspeiles i Jesu undervisning i Bergprekenen.
18Du skal ikkje hemna deg og ikkje bera agg mot landsmennene dine. Du skal elska nesten din som deg sjølv. Eg er Herren.
לֹֽא־תִקֹּ֤ם וְלֹֽא־תִטֹּר֙ אֶת־בְּנֵ֣י עַמֶּ֔ךָ וְאָֽהַבְתָּ֥ לְרֵעֲךָ֖ כָּמ֑וֹךָ אֲנִ֖י יְהוָֽה׃
12Alt de vil at andre skal gjera mot dykk, det skal de òg gjera mot dei. For dette er lova og profetane.
Πάντα οὖν ὅσα ⸀ἐὰν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, οὕτως καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς· οὗτος γάρ ἐστιν ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται.
Bet Hillel og Bet Shammai
Hillel grunnla en rabbinerskole som ble kjent som Bet Hillel, som ofte inntok mer liberale og barmhjertige tolkninger av loven sammenlignet med den strengere Bet Shammai-skolen.
3Nokre farisearar kom til han for å setja han på prøve og spurde: «Er det tillate for ein mann å skilja seg frå kona si av kva grunn som helst?»
Καὶ προσῆλθον ⸀αὐτῷ Φαρισαῖοι πειράζοντες αὐτὸν καὶ ⸀λέγοντες· Εἰ ἔξεστιν ⸀ἀνθρώπῳ ἀπολῦσαι τὴν γυναῖκα αὐτοῦ κατὰ πᾶσαν αἰτίαν;
4Han svara: «Har de ikkje lese at Skaparen frå byrjinga skapte dei til mann og kvinne,
ὁ δὲ ἀποκριθεὶς ⸀εἶπεν· Οὐκ ἀνέγνωτε ὅτι ὁ ⸀κτίσας ἀπʼ ἀρχῆς ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτοὺς
5og sa: 'Difor skal ein mann forlata far sin og mor si og halda seg til kona si, og dei to skal vera eitt kjøt'?
καὶ εἶπεν· ⸀Ἕνεκα τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα καὶ ⸀κολληθήσεται τῇ γυναικὶ αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν;
6Så er dei ikkje lenger to, men eitt kjøt. Det som Gud har sameina, skal ikkje menneske skilja.»
ὥστε οὐκέτι εἰσὶν δύο ἀλλὰ σὰρξ μία. ὃ οὖν ὁ θεὸς συνέζευξεν ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω.
7Dei sa til han: «Kvifor påbaud då Moses å gje henne eit skilsmissebrev og senda henne frå seg?»
λέγουσιν αὐτῷ· Τί οὖν Μωϋσῆς ἐνετείλατο δοῦναι βιβλίον ἀποστασίου καὶ ἀπολῦσαι ⸀αὐτήν;
8Han sa til dei: «Fordi de er så hardhjarta, gav Moses dykk lov til å skilja dykk frå konene dykkar. Men frå byrjinga var det ikkje slik.»
λέγει αὐτοῖς ὅτι Μωϋσῆς πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν ἐπέτρεψεν ὑμῖν ἀπολῦσαι τὰς γυναῖκας ὑμῶν, ἀπʼ ἀρχῆς δὲ οὐ γέγονεν οὕτως.
9Eg seier dykk: Den som skil seg frå kona si, utan at det er for hor, og giftar seg med ei anna, driv hor. Og den som giftar seg med ei fråskild kvinne, driv hor.»
λέγω δὲ ὑμῖν ⸀ὅτι ὃς ἂν ἀπολύσῃ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ μὴ ἐπὶ πορνείᾳ καὶ γαμήσῃ ἄλλην μοιχᾶται ⸂καὶ ὁ ἀπολελυμένην γαμήσας μοιχᾶται⸃.
Gamaliel – Hillels arv i Det nye testamentet
Hillels barnebarn Gamaliel var medlem av Sanhedrin og rådga til moderasjon overfor de tidlige kristne, og var også Paulus' læremester.
34Men då reiste det seg ein farisear i Rådet som heitte Gamaliel. Han var ein lovlærar som heile folket sette høgt. Han bad om at mennene vart førte ut ei lita stund.
ἀναστὰς δέ τις ἐν τῷ συνεδρίῳ Φαρισαῖος ὀνόματι Γαμαλιήλ, νομοδιδάσκαλος τίμιος παντὶ τῷ λαῷ, ἐκέλευσεν ἔξω ⸀βραχὺ τοὺς ⸀ἀνθρώπους ποιῆσαι,
35Så sa han til dei: «Israelittar, tenk dykk godt om før de gjer noko med desse mennene.
εἶπέν τε πρὸς αὐτούς· Ἄνδρες Ἰσραηλῖται, προσέχετε ἑαυτοῖς ἐπὶ τοῖς ἀνθρώποις τούτοις τί μέλλετε πράσσειν.
36For ei tid sidan stod Teudas fram og påstod at han var noko stort. Om lag fire hundre menn slutta seg til han. Men han vart drepen, og alle som følgde han, vart spreidde og kom til inkjes.
πρὸ γὰρ τούτων τῶν ἡμερῶν ἀνέστη Θευδᾶς, λέγων εἶναί τινα ἑαυτόν, ᾧ ⸀προσεκλίθη ⸂ἀνδρῶν ἀριθμὸς ὡς⸃ τετρακοσίων· ὃς ἀνῃρέθη, καὶ πάντες ὅσοι ἐπείθοντο αὐτῷ διελύθησαν καὶ ἐγένοντο εἰς οὐδέν.
37Etter han stod Judas frå Galilea fram i dei dagane då folketeljinga var. Han fekk folk til å følgja seg. Men også han gjekk til grunne, og alle som følgde han, vart spreidde.
μετὰ τοῦτον ἀνέστη Ἰούδας ὁ Γαλιλαῖος ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς ἀπογραφῆς καὶ ἀπέστησε ⸀λαὸν ὀπίσω αὐτοῦ· κἀκεῖνος ἀπώλετο καὶ πάντες ὅσοι ἐπείθοντο αὐτῷ διεσκορπίσθησαν.
38Difor seier eg dykk no: Hald dykk borte frå desse mennene og lat dei vera! For dersom dette rådet eller dette verket er frå menneske, vil det gå til grunne.
καὶ τὰ νῦν λέγω ὑμῖν, ἀπόστητε ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων τούτων καὶ ⸀ἄφετε αὐτούς· (ὅτι ἐὰν ᾖ ἐξ ἀνθρώπων ἡ βουλὴ ⸀αὕτη ἢ τὸ ἔργον τοῦτο, καταλυθήσεται,
39Men er det frå Gud, kan de ikkje gjera ende på dei – de kunne til og med koma til å stå som motstandarar av Gud.» Dei lét seg overtyda av han.
εἰ δὲ ἐκ θεοῦ ἐστιν, οὐ ⸀δυνήσεσθε καταλῦσαι ⸀αὐτούς·) μήποτε καὶ θεομάχοι εὑρεθῆτε. ἐπείσθησαν δὲ αὐτῷ,
3«Eg er ein jødisk mann, fødd i Tarsos i Kilikia, men oppfostra her i denne byen ved føtene til Gamaliel. Eg vart opplært strengt etter lova frå fedrane og var nidkjær for Gud, slik de alle er i dag.
⸀Ἐγώ εἰμι ἀνὴρ Ἰουδαῖος, γεγεννημένος ἐν Ταρσῷ τῆς Κιλικίας, ἀνατεθραμμένος δὲ ἐν τῇ πόλει ταύτῃ παρὰ τοὺς πόδας Γαμαλιήλ, πεπαιδευμένος κατὰ ἀκρίβειαν τοῦ πατρῴου νόμου, ζηλωτὴς ὑπάρχων τοῦ θεοῦ καθὼς πάντες ὑμεῖς ἐστε σήμερον,
Hillels syv tolkningsregler
Hillel utviklet syv hermeneutiske regler (middot) for tolkning av Skriften, som ble grunnleggende for jødisk og tidlig kristen skrifttolkning. Paulus bruker lignende tolkningsmetoder i sine brev.
12Difor, liksom synda kom inn i verda gjennom eitt menneske, og døden gjennom synda, og døden såleis nådde alle menneske, ettersom alle synda –
Διὰ τοῦτο ὥσπερ διʼ ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τὸν κόσμον εἰσῆλθεν καὶ διὰ τῆς ἁμαρτίας ὁ θάνατος, καὶ οὕτως εἰς πάντας ἀνθρώπους ὁ θάνατος διῆλθεν ἐφʼ ᾧ πάντες ἥμαρτον—
13for synda var i verda før lova kom, men synd blir ikkje tilrekna når det ikkje finst nokon lov.
ἄχρι γὰρ νόμου ἁμαρτία ἦν ἐν κόσμῳ, ἁμαρτία δὲ οὐκ ἐλλογεῖται μὴ ὄντος νόμου,
14Likevel rådde døden frå Adam til Moses, også over dei som ikkje hadde synda på same måten som Adam gjorde då han braut bodet. Adam er eit førebilete på han som skulle koma.
ἀλλὰ ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος ἀπὸ Ἀδὰμ μέχρι Μωϋσέως καὶ ἐπὶ τοὺς μὴ ἁμαρτήσαντας ἐπὶ τῷ ὁμοιώματι τῆς παραβάσεως Ἀδάμ, ὅς ἐστιν τύπος τοῦ μέλλοντος.
15Men med nådegåva er det ikkje som med fallet. For døydde dei mange på grunn av fallet til den eine, så har Guds nåde og gåva i nåden frå det eine mennesket Jesus Kristus, i endå større mål fløymt over til dei mange.
Ἀλλʼ οὐχ ὡς τὸ παράπτωμα, οὕτως καὶ τὸ χάρισμα· εἰ γὰρ τῷ τοῦ ἑνὸς παραπτώματι οἱ πολλοὶ ἀπέθανον, πολλῷ μᾶλλον ἡ χάρις τοῦ θεοῦ καὶ ἡ δωρεὰ ἐν χάριτι τῇ τοῦ ἑνὸς ἀνθρώπου Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς τοὺς πολλοὺς ἐπερίσσευσεν.
16Og med gåva er det ikkje som då den eine synda. For dommen over den eine førte til fordøming, men nådegåva etter mange fall fører til frikjenning.
καὶ οὐχ ὡς διʼ ἑνὸς ἁμαρτήσαντος τὸ δώρημα· τὸ μὲν γὰρ κρίμα ἐξ ἑνὸς εἰς κατάκριμα, τὸ δὲ χάρισμα ἐκ πολλῶν παραπτωμάτων εἰς δικαίωμα.
17For om døden rådde på grunn av fallet til den eine, kor mykje meir skal ikkje dei som tek imot den rike nåden og rettferdsgåva, få råda i livet ved den eine, Jesus Kristus.
εἰ γὰρ τῷ τοῦ ἑνὸς παραπτώματι ὁ θάνατος ἐβασίλευσεν διὰ τοῦ ἑνός, πολλῷ μᾶλλον οἱ τὴν περισσείαν τῆς χάριτος καὶ τῆς δωρεᾶς τῆς δικαιοσύνης λαμβάνοντες ἐν ζωῇ βασιλεύσουσιν διὰ τοῦ ἑνὸς Ἰησοῦ Χριστοῦ.
18Altså, liksom eitt fall førte til fordøming for alle menneske, så fører òg ei rettferdig gjerning til frikjenning og liv for alle menneske.
Ἄρα οὖν ὡς διʼ ἑνὸς παραπτώματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς κατάκριμα, οὕτως καὶ διʼ ἑνὸς δικαιώματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς δικαίωσιν ζωῆς·
Ydmykhet og tålmodighet som ideal
Hillel var kjent for sin ekstreme tålmodighet og ydmykhet, egenskaper som gjenfinnes i Jesu lære om saktmodighet og barmhjertighet.
5Sæle er dei audmjuke, for dei skal arva jorda.
μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν.
6Sæle er dei som hungrar og tørstar etter rettferd, for dei skal bli metta.
μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιοσύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται.
7Sæle er dei miskunnsame, for dei skal få miskunn.
μακάριοι οἱ ἐλεήμονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται.
29Ta åket mitt på dykk og lær av meg, for eg er mild og audmjuk av hjarte, og de skal finna kvile for sjelene dykkar.
ἄρατε τὸν ζυγόν μου ἐφʼ ὑμᾶς καὶ μάθετε ἀπʼ ἐμοῦ, ὅτι πραΰς εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν·